Η Ειρήνη του Κυρίου Ιησού και η Παξ Ρομάνα

Η Ειρήνη του Κυρίου Ιησού και η Παξ Ρομάνα: Αναστοχαζόμενοι τις συνέπειες της Παρουσίας του Μεσσία στην παγκοσμιοποιημένη Οικουμένη του 1^ου αι. μ. Χ.

Προεκτάσεις στο σήμερα (την ύστερη νεωτερικότητα)

Εισαγωγή

Η ειρήνη, ο πόλεμος και η βία είναι έννοιες και ζητήματα τα οποία θα απασχολούν τους ανθρώπους, όσες χιλιετηρίδες και να περάσουν. Σύμφωνα με το Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, ειρήνη είναι η κατάσταση ενός ή περισσοτέρων εθνών ή κρατών που δεν βρίσκονται σε πόλεμο, είναι η ύπαρξη αρμονικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων ή ομάδων, είναι η απουσία συγκρούσεων, βίας και κάθε εχθρικής διάθεσης¹.

Ο χρόνος των ανθρώπων χωρίζεται σε περιόδους πολέμου και σε περιόδους ειρήνης, σε μια εναλλαγή τους. Μια πάγια διατύπωση, την οποία βρίσκουμε σε συνθήκες, σε νομικά κείμενα, σε ψηφίσματα, για δικαιώματα τα οποία παραχωρούνται σε κάποιον ιδιώτη, είναι ότι αυτά τα δικαιώματα θα ισχύουν και ἐν πολέμῳ και ἐν ειρήνῃ². Δηλαδή ο πόλεμος και η ειρήνη, αποτελούν το σύνολο του χρόνου.

Ο πόλεμος είναι η ένοπλη σύγκρουση ανάμεσα σε κράτη ή ομάδες, που θεωρούν ότι είναι κυρίαρχα/ες³. Κατά τον Karl von Klausewitz, «πόλεμος είναι μια πράξη βίας που αποσκοπεί στο να υποχρεώσει τον αντίπαλο να πράξει κατά τη δική μας βούληση»⁴. Η μελέτη του πολέμου μάλιστα για τους ανθρώπους και ιδίως στις Διεθνείς Σχέσεις έχει ένα διπλό σκοπό: να τον τελειοποιήσει ώστε οι πολιτικές μονάδες να πετύχουν τους διεθνείς στόχους τους είτε να συμβάλλουν στην αποφυγή, περιορισμό ή ακόμα και κατάργησή του⁵.

Η βία είναι κάθε μορφή κακοποίησης ανθρώπου ή ζώου, η οποία του προκαλεί σωματική ή/και ψυχική βλάβη, αποσκοπώντας συνήθως στον εξαναγκασμό του, την κυριαρχία επί της προσωπικότητάς του ή την απομόνωσή του⁶.

H βία και ο πόλεμος ήταν ένα συνηθισμένο θέμα που ενδιέφερε τους ανθρώπους και τις τέχνες κατά την εποχή των ελληνιστικών χρόνων ενώ υπήρχε ενδιαφέρον για το αίμα στην ελληνιστική τέχνη όπου αγάλματα ήταν καλυμμένα από το πορφυρό του αίματος⁷.

Ο πόλεμος είναι ένα μόνιμο στοιχείο της ανθρώπινης δραστηριότητας και φύσης. Είναι ένα γεγονός γνωστό ακόμα στους Αρχαίους Έλληνες και ιδίως στη κωμωδία του Αριστοφάνη «Ειρήνη», όπου ο θεός Ερμής απαντάει στο Τρυγαίο και λέει ότι οι Ολύμπιοι θεοί θύμωσαν με τους Έλληνες, έφυγαν στα ύψη για να μην ακούν τα παρακάλια τους και έβαλαν στη θέση τους τον Πόλεμο, αναθέτοντάς του να τους κάνει ότι θέλει ενώ ο Πόλεμος έριξε την Ειρήνη σ’ ένα βαθύ πηγάδι⁸.

Όσο λοιπόν υπάρχουν άνθρωποι στην ιστορία, υπάρχει και πόλεμος στη διπλή του μορφή: τον εξωτερικό, και κυρίως τον ενδόμυχο, τον προσωπικό. Δεν υπάρχει όμως πόλεμος, αλλά μόνο ειρήνη όσο υπάρχει Θεός.

Σχετικά με τον πόλεμο υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο κοινό της εποχής του Κυρίου Ιησού Χριστού και στο κοινό της σημερινής παγκοσμιοποιημένης εποχής. Είναι πολύ μεγαλύτερες οι πιθανότητες ενός ανθρώπου της παγκοσμιοποιημένης Οικουμένης του 1^ου αι. μ.Χ. να έχει άμεση εμπειρία της πολεμικής βίας απ’ ότι ένας άνθρωπος στη σημερινή εποχή μας⁹.

Η ειρήνη δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα αλλά ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι η ειρήνη μας. Ο Θεός δεν είναι θεός ακαταστασίας αλλά ειρήνης (Α’ Κορ.14,33) ενώ ο άνθρωπος που έχει την ειρήνη του Χριστού, γίνεται ειρηνοποιός στους άλλους και μακαρίζεται όπως αναφέρεται και στους μακαρισμούς, στην Επί του Όρους ομιλία του Κυρίου Ιησού Χριστού (Ματθ. 5,9).

Η ειρήνη είναι το πρώτο δώρο του Αναστημένου Ιησού Χριστού στους μαθητές Του, είναι ο καρπός της θυσίας του Θεανθρώπου και το αποτέλεσμα της ένωσης του ανθρώπου με τον Θεό (Ιωαν. 16,33). Η ειρήνη, η αγάπη, η χαρά, η μακροθυμία, η καλοσύνη, η αγαθότητα, η πίστη, η πραότητα, η εγκράτεια, είναι καρπός του Αγίου Πνεύματος (Γαλ.5,22).

Η ειρήνη θα έπρεπε να ακτινοβολεί στις ανθρώπινες σχέσεις αλλά αντιθέτως διαπιστώνουμε μίση, πάθη, έριδες, βία και πολέμους, με αποτέλεσμα σήμερα περισσότερη από ποτέ άλλοτε, η ειρήνη είναι επίκαιρη και σημαντική, λόγω της μεγάλης τεχνολογικής προόδου του ανθρώπου και των δυνατοτήτων πρόκλησης παγκόσμιας μαζικής καταστροφής,

Η παρούσα εργασία αναπτύσσεται σε τρεις ακόμα ενότητες. Στη επόμενη δεύτερη ενότητα εξετάζεται η Ρωμαϊκή ειρήνη – Pax Romana και τα χαρακτηριστικά της που επιβλήθηκαν από τον Οκταβιανό Αύγουστο ενώ στη τρίτη ενότητα εξετάζεται η σύγχρονη νέα τάξη πραγμάτων καθώς και συγκεκριμένο Χωρίο του Ευαγγελιστή Λουκά σχετικά με το καινό που έφερε ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Στη τελευταία ενότητα, επιχειρείται η εξαγωγή ορισμένων γενικών συμπερασμάτων, διαπιστώσεων και προβληματισμών για το Χριστιανισμό στη τρέχουσα πραγματικότητα.

Ρωμαϊκή Ειρήνη – Pax Romana

Η γέννηση και έλευση του Ιησού Χριστού πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του πρώτου Ρωμαίου αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου (63 π.Χ. – 14μ.Χ.), που διήρκησε από το 27π..Χ. μέχρι το θάνατό του το έτος 14μ.Χ.. Κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας του, η Ρώμη άκμασε και η εποχή του χαρακτηρίστηκε από τη Pax Romana (ρωμαϊκή Ειρήνη) σε ένα διευρυμένο παγκοσμιοποιημένο κράτος, πολυπολιτισμικό και πολυθρησκευτικό¹⁰

Η περίοδος 80 π.Χ.-14 μ.Χ. της πνευματικής ανάπτυξης έχει χαρακτηριστεί «χρυσός αιώνας του Αυγούστου» και η εποχή γνωστή ως η Χρυσή Εποχή (Aurea Aetas) του Αυγούστου, όπου ο κόσμος είδε την αυγή μιας νέας εποχής όπου χρησιμοποιήθηκε η θρησκεία, η τέχνη και η λογοτεχνία για να τονίσουν το μήνυμα αυτό.

Ο Οκταβιανός σε ηλικία 32 ετών, ήταν ο ισχυρότερος άνδρας στην απέραντη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία βρισκόταν στο χείλος της κατάρρευσης. Οι συνεχείς πόλεμοι στην Ιταλία, την Ελλάδα, τη Μικρά Ασία, την Ισπανία και τη Βόρειο Αφρική είχαν προξενήσει βαριές απώλειες. Αντιμέτωπος με τη φοβερή αυτή πραγματικότητα, ο Οκταβιανός οργάνωσε αμέσως ένα πρόγραμμα προκειμένου να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη, τη σταθερότητα και την ευημερία στην αυτοκρατορία¹¹.

Το ιδανικό του ήταν να ενώσει όλους τους Ρωμαίους, ευγενείς και πληβείους, πολίτες, συμμάχους και υπηκόους, στην κοινή επιδίωξη ενός οράματος και ενός πεπρωμένου: της οικουμενικής ειρήνης και ευημερίας υπό την ευμενή ηγεσία της Ρώμης¹². Όλος ο τότε κόσμος ενώθηκε για να αποτελέσει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία ήταν τα πάντα για τους πάντες. Ο Οκταβιανός που ισχυριζόταν ότι είχε αποκαταστήσει τη δημοκρατία αλλά ουσιαστικά διατηρούσε τη δική του θέση και τα αξιώματά του, αποκαλούσε έξυπνα τον εαυτό του ως «πρώτο μεταξύ ίσων» (primus inter pares).

Για την πλειοψηφία του πληθυσμού της Αυτοκρατορίας έδειχνε ένα διαφορετικό πρόσωπο και όχι ως ο ύπατος κυβερνήτης με κάποιο θεϊκό δικαίωμα αλλά ως ενσάρκωση της ουσίας της Ρώμης. Η Ρώμη μπορούσε να εγγυηθεί την ειρήνη και την ευημερία, με αποτέλεσμα στις επαρχίες να λατρεύεται από κοινού σε ναούς και ιερά τόσο η Ρώμη ως θεά όσο και το πνεύμα του Αυγούστου.

Αυτά συμβόλιζαν το θείο πεπρωμένο της Ρώμης να είναι η υπέρτατη εγγυήτρια μιας οικουμενικής ειρήνης (pax romana) και εξέφραζαν το ζωτικό ρόλο του Ιουλιανού γένους στο οποίο ανήκε και ο Αύγουστος μέσα στη πόλη. Το ελκυστικό όραμά του περιλάμβανε τόσο την ενοποίηση της Ρώμης όσο και την ενοποίηση του κόσμου από τη Ρώμη που θα οδηγούσε στην οικουμενική ειρήνη και ευημερία μετά από ένα αιώνα αιματηρού εμφυλίου πολέμου.

Το όραμά του κέρδισε την υποστήριξη πολλών διανοουμένων, συγγραφέων και καλλιτεχνών γιατί ιδίως πριν τη γέννηση του Ιησού Χριστού, η Ρώμη δεχόταν μια πλημμυρίδα ξενόφερτων θρησκευτικών αντιλήψεων, που προσπαθούσαν να αναμορφώσουν τη θρησκεία τους σύμφωνα με τα πρότυπα των προγόνων τους, γεγονός που οδήγησε τον Οκταβιανό Αύγουστο στην έκδοση διατάγματος, το 28 π.Χ., με το οποίο απαγόρευε την είσοδο και εγκατάσταση των αιγυπτιακών θεοτήτων (sacra) στο περιβάλλον της πόλης¹³.

Το 10 π.Χ. ο Αύγουστος μετέφερε στη Ρώμη έναν μεγάλο οβελίσκο από την Αίγυπτο και τον τοποθέτηση στο Πεδίο του Άρεως όπου χρησίμευε ως δείκτης ενός τεράστιου ηλιακού ωρολογίου. Το απλό αλλά επιβλητικό αυτό μνημείο ήταν μεστό συμβολισμού. Συμβόλιζε την κυριαρχία της Ρώμης επί της Αιγύπτου και υπογράμμιζε τη θεμελιακά ενότητα και ισότητα των τριών (Ελληνικό, Αιγυπτιακό και Ρωμαϊκό) μεγάλων πολιτισμών και των θεών τους στη νέα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σύμφωνα με την ιδεολογία του Αυγούστου. Μάλιστα στις 23 Σεπτεμβρίου και μόνο, ημέρα γενεθλίων του Αυγούστου, η σκιά της αιχμής του οβελίσκου άγγιζε ακριβώς την είσοδο του Βωμού της Ειρήνης, που είχε κατασκευαστεί λίγα χρόνια πριν με εντολή του Αυγούστου¹⁴.

Κάνοντας μια επισκόπηση των εκατό και πλέον ετών της Ρωμαϊκής επεκτάσεως, φαίνεται ότι βασικό ελατήριο για την πρόσκτηση επαρχιών δεν ήταν η οικονομική εκμετάλλευση αλλά σε πολλές περιπτώσεις ήταν ο φόβος εξωτερικού κινδύνου¹⁵. Μετά την εγκαθίδρυση της μονοκρατορίας του Οκταβιανού Αυγούστου εμφανίστηκε μια ενιαία μεθοδική βούληση, που επιτύγχανε να χρησιμοποιήσει την εξωτερική πολιτική για να κατευθύνει την εξέλιξη του κράτους και να αντικαταστήσει τις ασυνέπειες του παρελθόντος με ενιαία σύλληψη στον τομέα της εδαφικής επεκτάσεως.

Παρόλα αυτά όμως, ο Οκταβιανός Αύγουστος, έμεινε στη συνείδηση των μελλοντικών γενεών ως ο αυτοκράτορας της ειρήνης. Ο Οκταβιανός Αύγουστος επέκτεινε τα σύνορα της αυτοκρατορίας όσο ποτέ πριν ούτε μετά από αυτόν, ιδίως σε σημεία που συνόρευαν με έθνη που δεν είχαν υποταγή στη Ρώμη. Είχε επιτυχίες στην εξωτερική πολιτική όπως και στο πεδίο μαχών αλλά όπως ο ίδιος ο Οκταβιανός Αύγουστος τόνισε στις «Πράξεις» του, κατά τη διάρκεια της διοικήσεώς του, τρεις φορές κλείσθηκε η πύλη του Ιανού, σημάδι ότι ειρήνη επικρατούσε σε γη και θάλασσα, όταν πριν από αυτόν είχε συμβεί μόλις δύο φορές.

Προσάρτησε την Αίγυπτο, μια εύφορη γη, την οποία κατέστησε προσωπική κτήση και δεν την άφησε να γίνει επίσημα επαρχία, αποκλείοντας με τον τρόπο αυτό κάθε αξίωση και γνώμη της Συγκλήτου. Μόνο η ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας μπορούσε να φέρει την ειρήνη και την ασφάλεια στη ρωμαϊκή οικουμένη. Ωστόσο, δε θέλησε να ενοχλήσει τα δημοκρατικά αισθήματα των Ρωμαίων¹⁶.

Δε δέχτηκε το αξίωμα του δικτάτορα, αλλά άφησε τη σύγκλητο και το λαό να του προσφέρουν όλα τα άλλα αξιώματα, που μόνο με την ψήφο του λαού μπορούσε κάποιος να τα αποσπάσει μέχρι εκείνη τη στιγμή. Έτσι συγκεντρώθηκαν στο πρόσωπό του τα σπουδαιότερα αξιώματα της ρωμαϊκής πολιτείας, όπως του υπάτου, του ανθυπάτου, του δημάρχου, του ιμπεράτορα, δηλαδή του ανώτατου στρατιωτικού αρχηγού, του πρώτου πολίτη του κράτους (princeps) και του “μεγίστου αρχιερέως” (pontifex maximus), δηλαδή του ανώτατου θρησκευτικού άρχοντα¹⁷.

Η ειρήνη που θεμελίωσε, διατηρούσε το σύστημα των πελατικών κρατών και ηγεμόνων, όπου οι δυνάστες και βασιλείς που είχαν συνταχθεί έγκαιρα μαζί του, διατήρησαν την εξουσία τους, όπως ο βασιλεύς των Ιουδαίων Ηρώδης¹⁸. Ορισμένοι βασιλείς αντικαταστάθηκαν από αφοσιωμένους οπαδούς του. Έχοντας να αντιμετωπίσει και τους Πάρθους ενώ η Ρώμη με επίκεντρο την Ιταλία, δεν έπρεπε να μεταθέσει το βάρος της πολύ προς την Ανατολή. Κατάλαβε ότι έπρεπε η αυτοκρατορία να σταθεροποιηθεί στη Δύση και προσπάθησε μα αποκαταστήσει το ρωμαϊκό κύρος με διπλωματικές ενέργειες, στηριγμένες φυσικά σε μεγάλη στρατιωτική δύναμη στη Συρίας.

Ο κύριος στόχος του στην εξωτερική και στρατιωτική πολιτική του ήταν στο δυτικό τμήμα του κράτους, όπου παρέμειναν πάνω από 100 χρόνια διάφορα εκκρεμή ζητήματα που θα έπρεπε να είχαν ήδη λυθεί¹⁹.

Η εξωτερική πολιτική του Αυγούστου συνοδεύτηκε από ένα σχέδιο εκρωμαϊσμού των κατακτημένων περιοχών. Σε πολλές απομακρυσμένες περιοχές ιδρύθηκαν αποικίες και εγκαταστάθηκαν παλαίμαχοι, που λειτούργησαν ως παράγοντας διάδοσης του ρωμαϊκού πολιτισμού και αφομοιωτικής ένταξης των γηγενών πληθυσμών στη ρωμαϊκή οικουμένη²⁰.

Στις κατακτήσεις του και ιδίως στα Ισπανικά φύλα, προχώρησε στη διχοτόμηση επαρχιών και στην διαδικασία εκρωμαισμού και αστικοποίησης των περιοχών. Με τον τρόπο αυτό και μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, μειώθηκε και ο στρατός κατοχής, από τέσσερις σε μία λεγεώνα. Όταν εξασφαλίστηκε η σύνδεση της Ιταλίας με τη Γαλατία, υποτάσσοντας τους αντιπάλους, διαίρεσε την επαρχία των Άλπεων και τη διοίκησή τους.

Με τον τρόπο αυτό, εντάχθηκε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, η περιοχή των Άλπεων στα βόρεια και στα ανατολικά της Ιταλίας ώστε να εξαλείψει τις κατά καιρούς απειλές κατά της ρωμαϊκής κοιλάδας του Πάδου. Η εξωτερική πολιτική του Οκταβιανού Αυγούστου ήταν επίσης ιδιαίτερα εξαρτημένη από τα οικογενειακά του αφού δεν εμπιστευόταν να αναθέσει τη διοίκηση μεγάλων στρατιών κρούσης σε μη αφοσιωμένα άτομα²¹.

Σταδιακά όμως πολλοί αξιωματούχοι προέρχονταν από τις επαρχίες και σε πολλούς υπηκόους παραχωρούνταν το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη, γεγονός που τους πρόσφερε πολιτική ασφάλεια και πολιτική εξίσωση. Οι κατακτημένοι λαοί βελτίωσαν τις συνθήκες ζωής τους.

Η Pax Romana του Οκταβιανού Αύγουστου, στηρίχθηκε σε τρία βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία συνοπτικά ήταν: α) οδική και θαλάσσια διασύνδεση της αυτοκρατορίας με ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας, μεταφοράς ιδεών και θρησκευτικών απόψεων, β) κοινό νόμισμα και γ) κοινή γλώσσα.

Η Pax Romana, στηρίχθηκε στην ανάπτυξη των θαλασσίων και χερσαίων οδών και στις εύκολες συγκοινωνίες με τις συνθήκες ασφάλειας που επικρατούσαν. Αναπτύχθηκαν μεγάλα αστικά και οικονομικά κέντρα όπως η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια, η Καρχηδόνα, η Κόρινθος, η Έφεσος, η Μασσαλία κτλ²². Ο άξονας της ρωμαϊκής οικονομίας, με επίκεντρο τη Ρώμη, ήταν η Μεσόγειος, η οποία είχε καθαριστεί από τους πειρατές. Η διακίνηση εμπορευμάτων μέσω θαλάσσης όπως και οδικώς μέσω της Εγνατίας οδού ήταν πλέον εφικτή να οδηγήσει σε μια παγκόσμια διασύνδεση, η οποία μάλιστα επιταχύνθηκε με το άνοιγμα του «δρόμου του μεταξιού». Η οικονομία ήταν μια ελεύθερη καπιταλιστική οικονομία που έμοιαζε με την οικονομία των Ελληνικών πόλεων της κλασικής εποχής.

Μέσα από το εμπόριο και την ελεύθερη μετακίνηση ανθρώπων και εμπορευμάτων, μεταφέρονταν ιδέες και διαφορετικές θρησκευτικές αντιλήψεις. Η ύπαρξη πολυθεϊστικών θρησκειών της εποχής εκείνης, χαρακτηριζόταν από την ανεκτικότητα και την έλλειψη θρησκευτικής μισαλλοδοξίας²³.

Η ανάμειξη διαφορετικών θεών και ιδεών οδηγούσε τότε σε μια μορφή συγκρητισμού, η οποία όμως παρατηρείται και σήμερα με τις θεωρίες της λεγόμενης «Νέας Εποχής» όπου αντιμετωπίζονται ως μια πνευματική ή θρησκευτική υπεραγορά (κοινώς super market), όπου ο καθένας μπορεί να πάρει αυτό που επιθυμεί γιατί εμπεριέχει και την αγορά και πώληση καταναλωτικών αγαθών²⁴. Γνωστοί στοχαστές και συγγραφείς της Νέας Εποχής, όπως Deepak Chopra, Ken Wilber, Gary Zukav και Shakti Gawain, έχουν χρησιμοποιήσει και τροποποιήσει πρακτικές και απόψεις από Ανατολικές και Δυτικές θρησκείες ώστε να αναπτύξουν μεθόδους ψυχοθεραπείας ώστε να «μεταμορφώσουν» εαυτούς – προσωπικότητες²⁵. Οι απόψεις αυτές θεωρούνται ως καταναλωτικά προϊόντα της σύγχρονης κοινωνίας.

Η πνευματικότητα της Νέας Εποχής, θεωρείται ως μια πνευματικότητα του ατόμου, με κέντρο και ιερό αντικείμενο τον εαυτό του κάθε ατόμου, όπου επιτυγχάνεται μια ριζική και νέα μορφή κοινωνικοποίησης, με μείωση της στόχευσης στην εργασία και αύξηση της αναζήτησης της ευτυχίας²⁶.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό στοιχείο της παγκοσμιοποίησης τύπου Pax Romana ήταν η ύπαρξη κοινού νομίσματος και νομισματικού συστήματος που καθιέρωσε ο Αύγουστος. Ήταν διμεταλλικό σύστημα, με ισοτιμία χρυσού προς ασήμι 1:12,5 όπου το χρυσό δηνάριο, ο aureus, είχε βάρος 7,81 γρ. και το ασημένιο δηνάριο 3,89 γρ.²⁷. Ένας aureus ανταλλασσόταν προς 24 δηνάρια και η κοπή χρυσών νομισμάτων έγινε αυτοκρατορικό μονοπώλιο. Η ευτυχία και η ευφορία της εποχής του Αυγούστου ήταν εμφανής στα νομίσματα όπου απεικονιζόταν το κηρύκειον (σύμβολο ειρήνης και ανόδου του εμπορίου) και το κέρας Αμαλθείας (σύμβολο ευφορίας).

Ο Αύγουστος έδωσε ουσιαστικά σημασία όχι μόνο στη κατάκτηση και κυριαρχία αλλά και στο εμπόριο, στη συνεργασία και στα πλεονεκτήματα της pax romana. Στη σύγχρονη νέα διεθνή τάξη, θεωρείται ότι η ευημερία εξαρτάται από την επιτυχία της παγκοσμιοποίησης αμερικανικού τύπου²⁸.

Τέλος, το τρίτο στοιχείο ήταν η ύπαρξη μιας κοινής και ευρύτερα αποδεκτής γλώσσας όπου πέρα από τη γλώσσα των Ρωμαίων, η Ελληνική λαϊκή γλώσσα έγινε η δεύτερη επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας, και εξασφαλίστηκε η ακμή του Ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος και ενσωματώθηκε στο Δυτικό πολιτισμό²⁹. Κατ’ αναλογία, στη σημερινή εποχή παρατηρούμαι την παγκοσμιοποίηση της χρήσης της Αγγλικής γλώσσας.

Βέβαια η Pax Romana ήταν μια ειρήνη και ασφάλεια επίπλαστη γιατί όπως αναφέρει ο Απόστολος Παύλος στην Α’ Θεσσαλονικείς (5,3):

ὅταν γὰρ λέγωσιν, εἰρήνη καὶ ἀσφάλεια, τότε αἰφνίδιος αὐτοῖς ἐφίσταται ὄλεθρος, ὥσπερ ἡ ὠδὶν τῇ ἐν γαστρὶ ἐχούσῃ, καὶ οὐ μὴ ἐκφύγωσιν

δηλαδή όταν οι άνθρωποι λέγουν ότι έχουμε ειρήνη και ασφάλεια, τότε επέρχεται ξαφνικά η καταστροφή αυτών, όπως έρχεται ξαφνικά και ο πόνος του τοκετού στην έγκυο γυναίκα, έτσι τότε και οι άνθρωποι αυτοί δεν θα αποφύγουν την καταστροφή.

Αντιθέτως, από τη Pax Romana, η ειρήνη του Ιησού Χριστού πηγάζει από το καινό, δηλαδή το νέο ριζοσπαστικό που έφερε η έλευσή του, στη βίωση της ανθρώπινης σωτηρίας. Άλλωστε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης αναφέρει τη ριζοσπαστικότητα αυτή και όχι απλώς το νέο αλλά το καινό (Αποκ. κα’, 5):

Καὶ εἶπεν ὁ καθήμενος ἐπὶ τῷ θρόνῳ· ἰδοὺ καινὰ ποιῶ πάντα. καὶ λέγει μοι· γράψον, ὅτι οὗτοι οἱ λόγοι πιστοὶ καὶ ἀληθινοί εἰσι.

Η ειρήνη και η βίωση της σωτηρίας είναι λοιπόν τα αντίθετα του πολέμου τόσο του εσωτερικού όσο και του εξωτερικού πολέμου για τους ανθρώπους.

Ευαγγελιστής Λουκάς και το Καινό του Ιησού Χριστού

Αναλογίες της εποχής της Pax Romana, συναντούμε και στη σύγχρονη εποχή, με τη λεγόμενη Νέα Τάξη Πραγμάτων και το μεγάλο πλανητικό χωριό που λέγεται πλανήτης Γη.

Πλέον οι λαοί μπορούν να λατρεύουν όποιον θέλουν αλλά συγχρόνως πρέπει να είναι σύμμαχοι και σχεδόν να λατρεύουν τον «πλανητάρχη» αυτοκράτορα, που ήταν οι ΗΠΑ για δεκαετίες. Οι ΗΠΑ θεωρούνται ως η «Γη της Επαγγελίας» με την ανακάλυψη ενός «καινούργιου» Χριστού, τον οποίο παρουσιάζουν ως ηθικό φιλόσοφο, ειρηνιστή και ως έναν χολιγουντιανό υπεραστέρα λυτρωτή (Jesus Christ Superstar), ο οποίος είναι ιδιαίτερα δημοφιλής όπως ήταν κάποτε στις ΗΠΑ, ο τραγουδιστής Έλβις Πρίσλευ³⁰.

Ιδίως κατά την εποχή της προεδρίας Μπους στις ΗΠΑ, καλλιεργούνταν παγκοσμίως η ψευδαίσθηση ότι ένας λαός, οι ΗΠΑ, έχουν εκλεγεί από τον Ύψιστο, για να αστυνομεύσουν τον πλανήτη και η εκστρατεία ως άλλοι σταυροφόροι κατά του Ιράκ, ήταν θεϊκή επιταγή.

Ο Ιησούς Χριστός όμως δεν είναι ένας ειρηνιστής αλλά είναι η ειρήνη, που ήρθε στο κόσμο για να φέρει τη σωτηρία. Η ειρήνη του Ιησού Χριστού διαφοροποιείται από την ψευδαίσθηση αιώνιας ηρεμίας και ασφάλειας που πρόσφερε ο Οκταβιανός Αύγουστος με την Pax Romana.

Ο χριστιανός βιώνει πάντα την Θεία σωτηρία μέσα από την Εκκλησία του Τριαδικού Θεού, η οποία είναι Εκκλησία Αναστάσεως και ιδίως μέσα από τη σταυροαναστάσιμη ειρήνη στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Μέσα από τον Ιησού Χριστό και το καινό που Αυτός εισήγαγε στο κόσμο, μπορεί να επιτευχθεί και η κοσμική ειρήνη. Και η κοσμική ειρήνη μπορεί να επιτευχθεί μέσα από τον πόλεμο κατά του διαβόλου και ιδίως με επίμονη άγρυπνη προσευχή υπέρ όλων των αγίων³¹.

Όπως αναφέρει ο Ευαγγελιστής Λουκάς στο Λκ. 12, 49-50:

49 Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπί τὴ γῆν, καὶ τὶ θέλω εἰ ἢδη ἀνήφθη.

50 Βάπτισμα δὲ έχω βαπτισθῆναι καὶ πῶς συνέχομαι ἓως ὃτου τελεσθῆ

δηλαδή σε απόδοση στη Νέα Ελληνική γλώσσα:

49 Φωτιά ήρθα να βάλω στη γη και τι άλλο θέλω αν έχει κιόλας ανάψει

50 Έχω όμως να περάσω μια δοκιμασία και με κατέχει ανυπομονησία ωσότου την υποστώ.

Ο Ευαγγελιστής Λουκάς, ήταν ένας από τους στενότερους και προσφιλέστερους συνεργούς και συνεκδήμους του Αποστόλου Παύλου. Ο Ευαγγελιστής Λουκάς είναι συγγραφέας όχι μόνο του τρίτου Ευαγγελίου αλλά και των Πράξεων των Αποστόλων. Ήταν κατά πάσα πιθανότητα Έλληνας από την Αντιόχεια, τον οποίο ο Απόστολος Παύλος, ονόμαζε «ιατρόν» ενώ φαίνεται ότι ήταν πράγματι γιατρός γιατί περιέγραφε με μεγάλη ακρίβεια τις αρρώστιες, χρησιμοποιώντας και ιατρικούς όρους της εποχής του³².

Ο χρόνος συγγραφής του τρίτου Ευαγγελίου, το οποίο απεύθυνε προς τον «κράτιστον Θεόφιλον», τοποθετείται πριν την πρώτη φυλάκιση του Αποστόλου Παύλου δηλαδή περί το 62μ.Χ. και πάντα πριν το 70μ.Χ.³³.

Ως τόπος συγγραφής, πιθανολογείται ότι γράφτηκε στη Ρώμη ή στην Αντιόχεια, μεταξύ των ετών 65μ.Χ. και 70μ.Χ., γιατί δεν γίνεται λόγος για την καταστροφή της Ιερουσαλήμ³⁴.

Στους πιο πάνω Στίχους 49-50, αναφέρεται ο διχασμός εξ΄αιτίας του Κυρίου Ιησού Χριστού³⁵. Περιγράφεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό και επίκαιρο μήνυμα, ότι δεν είναι καιρός κραιπάλης, ύπνου και ξεγνοιασιάς αλλά φωτιάς.

Ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ήλθε να ανάψει τη φωτιά, η οποία για όσους έχουν καλοπροαίρετη καρδιά θα οδηγήσει σε φλογερή αγάπη και ζήλο για το Τριαδικό Θεό. Από την άλλη πλευρά για τους κακοπροαίρετους και δύστροπους, θα διεγείρει φανατικό μίσος. Τότε θα χωρισθούν οι πιστοί από τους απίστους. Όμως για να ανάψει αυτή η φωτιά πρέπει πρώτα ο Κύριος Ιησούς Χριστός να περάσει μέσα από το βάπτισμα του αίματος και του σταυρικού θανάτου.

Ο θάνατος του Χριστού γίνεται για να εκπληρωθεί το Θεϊκό σχέδιο. Ο Χριστός Ανυπομονεί και Στενοχωριέται μέχρι να τελεσθεί το συγκεκριμένο βάπτισμα. Δεν πρόκειται για την αποστολή καταστροφικής φωτιάς – πυρός σε αντιπάλους αλλά εντός της οικογένειας, της πόλης και συνολικά της οικουμένης, εάν δέχονται ή όχι το κήρυγμα της Βασιλείας και της Ειρήνης που ο Ίδιος κομίζει³⁶.

Στους συγκεκριμένους Στίχους, ο Χριστός διαφοροποιεί την ειρήνη Του από αυτή της Ρώμης αφού σημασία έχει το πάθος για τους άλλους, η αγάπη προς το Πρόσωπό Του ακόμα και εάν χρειάζεται να διαρρηχθούν οι οικογενειακοί δεσμοί. Εξηγεί επίσης ότι δεν ήρθε να δώσει ειρήνη όπως όσοι Τον φαντάζονται ως επίγειο βασιλέα και κατακτητή (όπως τον περίμεναν οι Ιουδαίοι) αλλά για να φέρει διχασμό και διαίρεση μεταξύ πιστών και απίστων όπου όμως υπεύθυνη είναι η ανθρώπινη κακία. Προσπαθεί να κάνει τους ανθρώπους, να κατανοήσουν, να μετανοήσουν και να αλλάξουν συμπεριφορά ώστε να είναι σύμφωνη με το θέλημα του Θεού.

Η ειρήνη είναι στη πραγματικότητα μια καρδιακή επιθυμία του ανθρώπου, την οποία όμως ο άνθρωπος αναζητάει λανθασμένα μέσα από δρόμους που δεν είναι πάντοτε οι δρόμοι του Τριαδικού Θεού. Για την Αγία Γραφή, η ειρήνη δεν είναι μόνο η εκπλήρωση μιας ανθρώπινης σύμβασης, είναι η ευλογία, η ανάπαυση, η σωτηρία, η δόξα, ο πλούτος, η ευτυχία η δύναμη, η χαρά, το μεγαλείο, η δικαιοσύνη, είναι η μετάφραση της εβραϊκής λέξης Schalom και έχει τρισδιάστατη σημασιολογία, δείχνοντας την αρμονία του ανθρώπου με το Τριαδικό Θεό, με τον εαυτό του και με τον κόσμο³⁷.

Η ειρήνη είναι καρπός και δώρο του Τριαδικού Θεού. Ειρήνη δεν είναι μόνο η επίγεια ευτυχία αλλά ένα πνευματικό αγαθό για την ευμάρεια της καθημερινής υπάρξεως του ανθρώπου³⁸. Είναι η κατάσταση του ανθρώπου που ζει σε αρμονία (Σαλόμ), με τη φύση, με τον εαυτό του και με το Τριαδικό Θεό.

Συμπεράσματα

Από τη σύντομη αυτή έρευνα προκύπτει ότι η ειρήνη συνδέεται και ταυτίζεται με τη δικαιοσύνη. Όταν έρχεται η ειρήνη, δεν εμφανίζεται μόνη της, ούτε μπορεί να συναντήσει την αλήθεια εάν δεν παίρνει μαζί της και την αδελφή της, την δικαιοσύνη³⁹.

Από την άλλη πλευρά όμως, ο πόλεμος δεν είναι μόνο εξωτερικός αλλά και εσωτερικός, είναι ένας εσωτερικός εμφύλιος σπαραγμός μεταξύ του νόμου του νοός και του νόμου της αμαρτίας που κυριαρχεί στα μέλη κάθε ανθρώπου ο οποίος έχει απομακρυνθεί από τη Θεία Χάρη⁴⁰. Οι πόλεμοι και οι μάχες προέρχονται από την ανάγκη για επιθυμίες και απολαύσεις, γιατί επιθυμούμε ότι δεν έχουμε και αντιπαθούμε ή μισούμε ότι δεν μπορούμε να πετύχουμε. Δεν καλύπτουν πλέον οι άνθρωποι ανάγκες αλλά επιθυμίες, οι οποίες δεν έχουν τέλος.

Ο μοναδικός χορηγός της πραγματικής ειρήνης προς όλους (προς το Θεό, προς τους συνανθρώπους και προς τον εαυτό μας) είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Η ειρήνη χαρακτηρίζεται από ηρεμία και αταραξία του λογικού καθώς και από αγαπητική σχέση προς τους συνανθρώπους μας.

Η σημασία του Χριστιανισμού και του Λόγου του Τριαδικού Θεού είναι μεγάλη για τη σύγχρονη πραγματικότητα όπου ο άνθρωπος είναι χαμένος και αναζητάει λύσεις σε λάθος δρόμους.

Ο Χριστιανισμός βοηθάει πρώτα τον άνθρωπο εσωτερικά και μετά αυτός ο καινούργιος άνθρωπος που θα βαδίζει σύμφωνα με το Λόγο του, θα μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο τον κόσμο και να αποφύγει την πληθώρα παθών που μόνο σε καταστροφικές και μοιραίες ατραπούς οδηγούν.

Πηγές

Αριστοφάνης, Ειρήνη, ανακτήθηκε από ιστοσελίδα https://www.openbook.gr/eirini-aristofanis/, στις 18/10/2021

Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας, (1982), υπό Παναγιώτη Τρεμπέλα, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, σ.215

Βιβλιογραφικές αναφορές

Ελληνόγλωσσες

Aκαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 2^ος, Εκδόσεις ΔΟΛ ΑΕ.

Δεσπότης, Σ., (2017), Θεός αν είσαι….γιατί δεν μας λυπάσαι; : ο πολεμικός παιάνας στο Εφ.6, 10-20, κείμενο από το βιβλίο: Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: Σπουδή στην Ιωάννεια Γραμματεία, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα.

Δεσπότης, Σ., (2017), Το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, κείμενο από το βιβλίο: Ιερά Ευαγγέλια: Το μήνυμα της Καινής Διαθήκης στο Σύγχρονο Άνθρωπο, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα.

Δεσπότης, Σ., (2019), Ο Καινός Αιώνας του Ιησού Χριστού και η Νέα Τάξη Πραγμάτων, σελ.3, απόσπασμα κειμένου από το βιβλίο: Δεσπότης, Σ., (2019), Βίβλος και Παιδαγωγικές Εφαρμογές: Η ιστορική πορεία του Ιησού Χριστού ως μοντέλο ζωής, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα.

Η διδασκαλία των Πατέρων για τον πόλεμο και την ειρήνη, (1984), επιλογή και μετάφραση κειμένων Ιωάννου Κωστώφ, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας, Αθήνα.

Hijmans, S., (2000), Ο Αύγουστος και η Χρυσή Εποχή της Ρώμης, Περιοδικό Αρχαιολογία, τεύχος 74.

Θεοχάρης, Ρ., (1983), Αρχαία και Βυζαντινή Οικονομική Ιστορία, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, (2021), Ο Ελλαδικός χώρος στη Ρωμαϊκή περίοδο, τόμος 14, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., σε Ειδική Έκδοση Εκδόσεις Επένδυση Α.Ε.

Karl von Klausewitz, (1999), Περί του Πολέμου, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη.

Kissinger, H., (2014), Παγκόσμια Τάξη, Εκδοτικός Οίκος Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα.

Κουσκουβέλης, Η., (2007), Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις, Στ’ έκδοση, Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα.

Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, (1980), μεταφρασμένο από τα Γαλλικά στην Ελληνική γλώσσα, Έκδοση «Βιβλικό Κέντρο “Άρτος Ζωής”».

Μαστραπάς, Αντ., Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Εκδόσεις ΙΤΥΕ/Διόφαντος.

Παχής, Π., (2009), Το θρησκευτικό και πολιτιστικό υπόβαθρο των απαρχών του χριστιανισμού, στο Συλλογικό Τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: Οι απαρχές του Χριστιανισμού, Εκδοτικός Οίκος Road.

Παπαγιάννης, Κων., Πρωτοπρεσβύτερος, (2011), Μικρή Εισαγωγή στην Αγία Γραφή, Εκδόσεις «Το Περιβόλι της Παναγίας», Θεσσαλονίκη.

Ράγκος, Σπ., (2002), Η συνάντηση του Ελληνισμού με τον Χριστιανισμό από τον πρώτο έως τον τέταρτο αιώνα, στο Συλλογικό Τόμο: Η Ορθοδοξία ως Κληρονομιά, τόμος Α΄, Εκδόσεις Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα.

Χανιώτης, Αγγ., (2000), Πατήρ πάντων πόλεμος; οι ελληνιστικοί πόλεμοι ως κοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο, εβδ.5: η αισθητική και η μνήμη του πολέμου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Χανιώτης, Άγγελος, Πατήρ πάντων πόλεμος: οι ελληνιστικοί πόλεμοι ως κοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Mathesis/CUP.

Ξενόγλωσσες

Aupers, S., and Houtman, D., (2006), Beyond the spiritual supermarket: the social and public significance of New Age spirituality, Journal of Contemporary Religion, Vol.21, Issue 2, pp.201-222.

Redden, G., (2016), Revisiting the spiritual supermarket: does the commodification of spirituality necessarily devalue it?, Culture and Religion, Vol.17, Issue 2, pp.231-249.

Rindfleish, J., (2005), Consuming the Self: New Age Spirituality as “Social Product” in Consumer Society, Consumption Markets and Culture, Vol.8, Issue 4, pp.343-360.

Παραπομπές

1. Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 2^ος, Εκδόσεις ΔΟΛ ΑΕ, σ.448 ↩

2. Χανιώτης, Άγγ., Πατήρ πάντων πόλεμος: οι ελληνιστικοί πόλεμοι ως κοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Mathesis/CUP, σ.45 ↩

3. Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 5^ος, Εκδόσεις ΔΟΛ ΑΕ, σ.260 ↩

4. Karl von Klausewitz, (1999), Περί του Πολέμου, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη, σ.31 ↩

5. Κουσκουβέλης, Η., (2007), Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις, Στ’ έκδοση, Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα, σ.323 ↩

6. Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 2^ος, Εκδόσεις ΔΟΛ ΑΕ, σ.55 ↩

7. Χανιώτης, Αγγ., (2000), Πατήρ πάντων πόλεμος; οι ελληνιστικοί πόλεμοι ως κοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο, εβδ.5: η αισθητική και η μνήμη του πολέμου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σ.47 ↩

8. Αριστοφάνης, Ειρήνη, σελ. 17-19, ανακτήθηκε από ιστοσελίδα https://www.openbook.gr/eirini-aristofanis/, στις 18/10/2021 ↩

9. Χανιώτης, Αγγ., (2000), Πατήρ πάντων πόλεμος; οι ελληνιστικοί πόλεμοι ως κοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σ.34 ↩

10. Δεσπότης, Σ., (2019), Ο Καινός Αιώνας του Ιησού Χριστού και η Νέα Τάξη Πραγμάτων, σελ.3, απόσπασμα κειμένου από το βιβλίο: Δεσπότης, Σ., (2019), Βίβλος και Παιδαγωγικές Εφαρμογές: Η ιστορική πορεία του Ιησού Χριστού ως μοντέλο ζωής, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα. ↩

11. Hijmans, S., (2000), Ο Αύγουστος και η Χρυσή Εποχή της Ρώμης, Περιοδικό Αρχαιολογία, τεύχος 74, σ.47. ↩

12. Hijmans, S., (2000), Ο Αύγουστος και η Χρυσή Εποχή της Ρώμης, Περιοδικό Αρχαιολογία, τεύχος 74, σ.49 ↩

13. Παχής, Π., (2009), Το θρησκευτικό και πολιτιστικό υπόβαθρο των απαρχών του χριστιανισμού, στο Συλλογικό Τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: Οι απαρχές του Χριστιανισμού, Εκδοτικός Οίκος Road, σ.58 ↩

14. Hijmans, S., (2000), Ο Αύγουστος και η Χρυσή Εποχή της Ρώμης, Περιοδικό Αρχαιολογία, τεύχος 74, σ.50 ↩

15. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, (2021), Ο Ελλαδικός χώρος στη Ρωμαϊκή περίοδο, τόμος 14, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., σε Ειδική Έκδοση Εκδόσεις Επένδυση Α.Ε., σ.13 ↩

16. Μαστραπάς, Αντ., Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Εκδόσεις ΙΤΥΕ/Διόφαντος, σ.208-213 ↩

17. Μαστραπάς, Αντ., Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Εκδόσεις ΙΤΥΕ/Διόφαντος, σ.208-213 ↩

18. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, (2021), Ο Ελλαδικός χώρος στη Ρωμαϊκή περίοδο, τόμος 14, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., σε Ειδική Έκδοση Εκδόσεις Επένδυση Α.Ε., σ.14 ↩

19. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, (2021), Ο Ελλαδικός χώρος στη Ρωμαϊκή περίοδο, τόμος 14, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., σε Ειδική Έκδοση Εκδόσεις Επένδυση Α.Ε., σ.14 ↩

20. Μαστραπάς, Αντ., Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Εκδόσεις ΙΤΥΕ/Διόφαντος, σ.208-213 ↩

21. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, (2021), Ο Ελλαδικός χώρος στη Ρωμαϊκή περίοδο, τόμος 14, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., σε Ειδική Έκδοση Εκδόσεις Επένδυση Α.Ε., σ.16 ↩

22. Θεοχάρης, Ρ., (1983), Αρχαία και Βυζαντινή Οικονομική Ιστορία, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, σ.174 ↩

23. Ράγκος, Σπ., (2002), Η συνάντηση του Ελληνισμού με τον Χριστιανισμό από τον πρώτο έως τον τέταρτο αιώνα, στο Συλλογικό Τόμο: Η Ορθοδοξία ως Κληρονομιά, τόμος Α΄, Εκδόσεις Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, σ.45 ↩

24. Redden, G., (2016), Revisiting the spiritual supermarket: does the commodification of spirituality necessarily devalue it?, Culture and Religion, Vol.17, Issue 2, pp.231-249. ↩

25. Rindfleish, J., (2005), Consuming the Self: New Age Spirituality as “Social Product” in Consumer Society, Consumption Markets and Culture, Vol.8, Issue 4, pp.343-360. ↩

26. Aupers, S., and Houtman, D., (2006), Beyond the spiritual supermarket: the social and public significance of New Age spirituality, Journal of Contemporary Religion, Vol.21, Issue 2, pp.201-222. ↩

27. Θεοχάρης, Ρ., (1983), Αρχαία και Βυζαντινή Οικονομική Ιστορία, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, σ.177 ↩

28. Kissinger, H., (2014), Παγκόσμια Τάξη, Εκδοτικός Οίκος Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα, σ.516 ↩

29. Hijmans, S., (2000), Ο Αύγουστος και η Χρυσή Εποχή της Ρώμης, Περιοδικό Αρχαιολογία, τεύχος 74, σ.52 ↩

30. Δεσπότης, Σ., (2019), Ο Καινός Αιώνας του Ιησού Χριστού και η Νέα Τάξη Πραγμάτων, κείμενο από το βιβλίο: Βίβλος και Παιδαγωγικές Εφαρμογές: Η ιστορική πορεία του Ιησού Χριστού ως μοντέλο ζωής, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα. ↩

31. Δεσπότης, Σ., (2017), Θεός αν είσαι….γιατί δεν μας λυπάσαι; : ο πολεμικός παιάνας στο Εφ.6, 10-20, κείμενο από το βιβλίο: Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: Σπουδή στην Ιωάννεια Γραμματεία, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα. ↩

32. Παπαγιάννης, Κων., Πρωτοπρεσβύτερος, (2011), Μικρή Εισαγωγή στην Αγία Γραφή, Εκδόσεις «Το Περιβόλι της Παναγίας», Θεσσαλονίκη, σ.162 ↩

33. Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας, (1982), υπό Παναγιώτη Τρεμπέλα, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, σ.215 ↩

34. Παπαγιάννης, Κων., Πρωτοπρεσβύτερος, (2011), Μικρή Εισαγωγή στην Αγία Γραφή, Εκδόσεις «Το Περιβόλι της Παναγίας», Θεσσαλονίκη, σ.164 ↩

35. Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας, (1982), υπό Παναγιώτη Τρεμπέλα, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, σ.299 ↩

36. Δεσπότης, Σ., (2017), Το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, κείμενο από το βιβλίο: Ιερά Ευαγγέλια: Το μήνυμα της Καινής Διαθήκης στο Σύγχρονο Άνθρωπο, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα. ↩

37. Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, (1980), μεταφρασμένο από τα Γαλλικά στην Ελληνική γλώσσα, Έκδοση «Βιβλικό Κέντρο “Άρτος Ζωής”», σ.323-324 και Δεσπότης Σ., (2021), Διαφάνειες Μαθήματος σχετικές με ανάλυση εννοιών. ↩

38. Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, (1980), μεταφρασμένο από τα Γαλλικά στην Ελληνική γλώσσα, Έκδοση «Βιβλικό Κέντρο “Άρτος Ζωής”», σ.323-324 ↩

39. Η διδασκαλία των Πατέρων για τον πόλεμο και την ειρήνη, (1984), επιλογή και μετάφραση κειμένων Ιωάννου Κωστώφ, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας, Αθήνα, σ.32 ↩

40. Δεσπότης, Σ., (2017), Θεός αν είσαι….γιατί δεν μας λυπάσαι; : ο πολεμικός παιάνας στο Εφ.6, 10-20, κείμενο από το βιβλίο: Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: Σπουδή στην Ιωάννεια Γραμματεία, Εκδόσεις Έννοια, Αθήνα. ↩