Ο Ιησούς του Ναυή είναι ένα πρόσωπο που συχνά μένει στη σκιά του Μωυσή. Ωστόσο η Εκκλησία τον τιμά ως θεράποντα και διάδοχο του μεγάλου προφήτη, και το ομώνυμο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης υπήρξε πρόσφορο έδαφος για μια πλούσια τυπολογική ερμηνεία. Στην Καινή Διαθήκη το όνομα του Ιησού του Ναυή συνδέεται ρητά με το πρόσωπο του Χριστού, ενώ η πορεία του λαού από τον Ιορδάνη στη γη της επαγγελίας διαβάζεται από τους Πατέρες ως εικόνα της εν Χριστώ σωτηρίας. Τα βίαια κεφάλαια της κατακτήσεως δεν αποσιωπώνται, αλλά κατανοούνται μέσα από την πνευματική και παιδαγωγική διάσταση της θείας αποκαλύψεως.

Ο διάδοχος του Μωυσή

Ο Ιησούς υιός Ναυή εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Έξοδο ως στρατιωτικός ηγέτης στη μάχη κατά του Αμαλήκ (Ἐξ. 17). Είναι ο θεράπων του Μωυσή, ο άνθρωπος που τον ακολουθεί πιστά και αναδεικνύεται διάδοχός του. Στα Ἀριθ. 13-14, όταν οι δώδεκα κατάσκοποι στέλνονται να εξετάσουν τη γη Χαναάν, μόνο ο Ιησούς και ο Χάλεβ πιστεύουν ότι ο Θεός μπορεί να παραδώσει τη γη στον λαό, ενώ οι υπόλοιποι δειλιάζουν και προκαλούν την κρίση της ερήμου. Αυτή η πίστη τον καθιστά κατάλληλο για την ηγεσία. Στα Ἀριθ. 27,18-23 ο Θεός διατάσσει τον Μωυσή να επιθέσει τα χέρια του στον Ιησού και να τον καταστήσει διάδοχό του, ενώπιον όλης της συναγωγής. Η χειροθεσία αυτή σηματοδοτεί τη θεόπνευστη διαδοχή και την αποστολή του να οδηγήσει τον λαό στη γη της επαγγελίας.

Μια δεύτερη Έξοδος

Το βιβλίο του Ιησού του Ναυή δομείται ως μια δεύτερη Έξοδος. Ο λαός, μετά την περιπλάνηση στην έρημο, διαβαίνει τον Ιορδάνη ποταμό (κεφ. 3-4) και εισέρχεται στη γη. Αμέσως μετά τελείται η περιτομή στα Γάλγαλα (5,2-9), ως ανανέωση της διαθήκης και καθαρμός της νέας γενιάς. Στη συνέχεια εμφανίζεται στον Ιησού ο «ἀρχιστράτηγος τῆς δυνάμεως Κυρίου» (5,13-15), ένα μυστηριώδες πρόσωπο που θα απασχολήσει την πατερική ερμηνεία. Ακολουθεί η πτώση της Ιεριχώ (κεφ. 6), η κυρίευση της γης και η κατανομή της στις φυλές. Το βιβλίο κλείνει με την ανανέωση της διαθήκης στη Συχέμ (κεφ. 24), όπου ο Ιησούς καλεί τον λαό να επιλέξει ποιον θα λατρεύσει, δηλώνοντας ο ίδιος: «ἐγὼ δὲ καὶ ἡ οἰκία μου λατρεύσομεν Κυρίῳ» (24,15).

Το όνομα Ιησούς και η κατάπαυση

Η χριστολογική τυπολογία του βιβλίου στηρίζεται καταρχάς στο ίδιο το όνομα. Στην πρὸς Ἑβραίους επιστολή, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί το κοινό ελληνικό όνομα «Ἰησοῦς» για να δείξει ότι ο Ιησούς του Ναυή δεν έδωσε στον λαό την τελική «κατάπαυσιν» (Ἑβρ. 4,8). Αν ο Ιησούς του Ναυή είχε οδηγήσει τον λαό στην αληθινή ανάπαυση, δεν θα γινόταν λόγος για άλλη μέρα. Έτσι ο πρώτος Ιησούς γίνεται τύπος του δευτέρου, του Χριστού, ο οποίος εισάγει τους πιστούς στην πραγματική κατάπαυση της βασιλείας του Θεού. Αυτή η λεκτική και τυπολογική σύνδεση αναπτύχθηκε εκτενώς από τον Ωριγένη, ο οποίος συνέγραψε 26 ομιλίες στον Ιησού του Ναυή, σωζόμενες αποκλειστικά στη λατινική μετάφραση του Ρουφίνου Ακυληίας. Το ελληνικό πρωτότυπο έχει χαθεί, αλλά η λατινική απόδοση διασώζει την πλούσια πνευματική ερμηνεία του Αλεξανδρινού διδασκάλου.

Η διάβαση του Ιορδάνη και η Ιεριχώ

Η διάβαση του Ιορδάνη θεωρείται από τους Πατέρες τύπος του βαπτίσματος. Όπως ο λαός πέρασε μέσα από το νερό για να εισέλθει στη γη της επαγγελίας, έτσι και ο πιστός περνά μέσα από το νερό του βαπτίσματος για να εισέλθει στη νέα ζωή της Εκκλησίας. Η περιτομή στα Γάλγαλα, που ακολουθεί αμέσως μετά τη διάβαση, διαβάζεται επίσης ως τύπος της πνευματικής περιτομής και της απάρνησης του παλαιού ανθρώπου. Η πτώση της Ιεριχώ δεν εξηγείται με στρατιωτικούς όρους, αλλά ως καρπός της υπακοής στις εντολές του Θεού. Ο μυστηριώδης «ἀρχιστράτηγος τῆς δυνάμεως Κυρίου» που εμφανίζεται στον Ιησού πριν από την Ιεριχώ δεν ταυτίζεται ρητά στο κείμενο ούτε με τον Χριστό ούτε με τον αρχάγγελο Μιχαήλ. Η ερμηνευτική παράδοση παρουσιάζει δύο κύριες απόψεις: κατά τον Ωριγένη και μεταγενέστερους ερμηνευτές πρόκειται για Χριστοφάνεια, ενώ κατά άλλη παράδοση πρόκειται για τον αρχάγγελο Μιχαήλ. Και οι δύο εκδοχές ανήκουν στην ιστορία της ερμηνείας και όχι σε ρητό δεδομένο του κειμένου.

Η Ραάβ: τύπος της εξ εθνών Εκκλησίας

Η Ραάβ, η πόρνη της Ιεριχώ, κατέχει ιδιαίτερη θέση στην πατερική τυπολογία. Το κόκκινο σχοινί που κρέμασε από το παράθυρό της για να σωθεί η οικογένειά της (Ἰησ. Ναυῆ 2,18) ερμηνεύεται ως τύπος του αίματος του Χριστού. Ήδη ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας στον Διάλογο πρὸς Τρύφωνα και η Α΄ Κλήμεντος πρὸς Κορινθίους βλέπουν στο σημείο αυτό μια προτύπωση της σωτηρίας δια του αίματος του Κυρίου. Στην Καινή Διαθήκη η Ραάβ προβάλλεται ως παράδειγμα πίστεως (Ἑβρ. 11,31), αλλά και ως παράδειγμα συνδυασμού πίστεως και έργων (Ἰακ. 2,25). Επιπλέον, μνημονεύεται στη γενεαλογία του Κυρίου κατά Ματθαίον (Ματθ. 1,5) ως μητέρα του Βοόζ. Η παρουσία της στη γενεαλογία του Χριστού και η σωτηρία της από την καταστροφή της Ιεριχώ την καθιστούν τύπο της εξ εθνών Εκκλησίας, η οποία σώζεται δια της πίστεως και ενσωματώνεται στον λαό του Θεού.

Τα βίαια κεφάλαια: το ἀνάθεμα και η παιδαγωγία του Θεού

Τα βίαια κεφάλαια της κατακτήσεως, με το χέρεμ, το «ἀνάθεμα» και την εξολόθρευση των Χαναναίων, αποτελούν πραγματική δυσκολία για τον σύγχρονο αναγνώστη. Η ορθόδοξη ερμηνευτική δεν τα αποφεύγει, αλλά τα αντιμετωπίζει με τρεις αλληλένδετες αρχές. Πρώτον, οι Πατέρες προτείνουν μια πνευματική και αλληγορική ανάγνωση, κατά την οποία οι Χαναναίοι νοούνται ως τα πάθη που πρέπει να εκδιωχθούν από την ψυχή για να βρει ο άνθρωπος την ειρήνη του Θεού. Η πάλη δεν είναι εναντίον σαρκός και αίματος, αλλά εναντίον των πνευματικών εχθρών. Δεύτερον, τα γεγονότα κατανοούνται υπό το φως της θείας συγκαταβάσεως: ο Θεός μιλά στον άνθρωπο στο μέτρο που εκείνος μπορεί να δεχθεί, και η αποκάλυψη προσαρμόζεται βαθμιαία στην πνευματική ωριμότητα του λαού. Τρίτον, η μέθοδος αυτή έχει αντιμαρκιωνιτικό υπόβαθρο, όπως επισημαίνουν μελετητές της ερμηνευτικής των Πατέρων: στόχος είναι να δειχθεί ότι ο Θεός της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης είναι ο ίδιος, και όχι δύο αντίθετες θεότητες. Η αναγνώριση αυτή δεν αποδίδεται ρητά στον Ωριγένη, αλλά αποτελεί γενικότερη ερμηνευτική παρατήρηση για την πατερική αντιμετώπιση των δύσκολων χωρίων.

Ἀντὶ ἐπιλόγου

Ο Ιησούς του Ναυή, ως θεράπων και διάδοχος του Μωυσή, οδηγεί τον λαό στο κατώφλι της γης της επαγγελίας. Όμως η οριστική είσοδος και η αληθινή κατάπαυση πραγματοποιούνται στο πρόσωπο του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Η διάβαση του Ιορδάνη και η πτώση της Ιεριχώ γίνονται εικόνες του βαπτίσματος και της πνευματικής νίκης κατά των παθών. Η Ραάβ, με το κόκκινο σχοινί και την πίστη της, δείχνει ότι κανένας άνθρωπος δεν αποκλείεται από τη σωτηρία, αρκεί να ενωθεί με το αίμα του Χριστού. Και τα δύσκολα κεφάλαια της κατακτήσεως, διαβασμένα με την πνευματική και παιδαγωγική κλείδα των Πατέρων, μας διδάσκουν ότι ο αγώνας του πιστού είναι εναντίον της αμαρτίας και όχι εναντίον ανθρώπων. Έτσι το βιβλίο του Ιησού του Ναυή διατηρεί τη ζωντανή του επικαιρότητα για όσους οδεύουν προς τη βασιλεία του Θεού.