Το Σάββατο πριν από την Κυριακή των Βαΐων η Εκκλησία τιμά την ανάσταση του αγίου και δικαίου φίλου του Κυρίου, Λαζάρου. Το γεγονός, όπως το κατέγραψε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης (κεφ. 11), δεν είναι απλώς ένα ακόμη θαύμα: αποτελεί προανάγγελμα της Αναστάσεως του ίδιου του Χριστού και υπόσχεση της κοινής αναστάσεως όλων των ανθρώπων. Αυτή την πραγματικότητα εκφράζει από αιώνες ο ελληνικός λαός με ένα έθιμο ιδιαίτερο, τα κάλαντα του Λαζάρου, που ψάλλονται από παιδιά —τα λεγόμενα «Λαζαράκια»— και συνοδεύονται από ευλογημένες συνήθειες που συνδυάζουν τη λαϊκή ευσέβεια με τη νηφάλια θεολογία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Η θεολογική σημασία της εγέρσεως του Λαζάρου
Στην αφήγηση του τετάρτου Ευαγγελίου, ο Κύριος φθάνει στη Βηθανία τέσσερις ημέρες μετά τον θάνατο του Λαζάρου και, αφού προσεύχεται, φωνάζει με κραυγή μεγάλη: «Λάζαρε, δεῦρο ἔξω». Ο νεκρός εξέρχεται δεμένος ακόμη με τα σάβανα, σημείο ότι η φθορά του θανάτου δεν είναι οριστική για εκείνον που ακούει τη θεϊκή κλήση. Το θαύμα αυτό προτυπώνει την Ανάσταση του Χριστού, που θα ακολουθήσει σε οκτώ ημέρες, αλλά και τη δική μας ανάσταση κατά την τελευταία ημέρα. Τα κάλαντα του Λαζάρου, με τον χαρακτηριστικό στίχο «Ξύπνα, Λάζαρε, και μην κοιμάσαι, ήρθε η μέρα σου και η χαρά σου», αποτυπώνουν με απλότητα τη χαρμόσυνη αυτή θεολογία: ο ύπνος του θανάτου λύεται, η «ημέρα» του ανθρώπου είναι η κοινωνία με τον Αναστάντα Χριστό.
Το έθιμο των καλάντων και οι μικροί «Λαζαράκηδες»
Από το πρωί του Σαββάτου του Λαζάρου, ομάδες παιδιών, κυρίως κοριτσιών, γυρίζουν τα σπίτια των χωριών ή των συνοικιών κρατώντας στολισμένα καλαθάκια και ψάλλοντας τα κάλαντα. Οι ίδιοι οι μικροί υμνωδοί αποκαλούνται συχνά «Λαζαράκια» ή «Λαζαρίνες», και η παρουσία τους συνδέεται με την ανοιξιάτικη ανανέωση της φύσης, που συμβαδίζει πνευματικά με την προετοιμασία για το Πάσχα. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο, πανελλήνιο κείμενο· οι στίχοι διαφέρουν από τόπο σε τόπο, απηχώντας τοπικές γλωσσικές ιδιομορφίες και εθιμικές παραλλαγές. Το κοινό στοιχείο είναι η αφήγηση της εγέρσεως και η διαβεβαίωση ότι «ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια», δηλαδή ότι φθάνει η Μεγάλη Εβδομάδα και μαζί της η λύτρωση.
Τα φιλέματα και τα ανθρωπόμορφα «λαζαράκια»
Τα παιδιά που έψαλλαν τα κάλαντα ανταμείβονταν με φιλέματα χαρακτηριστικά της ημέρας: αυγά, συχνά τοποθετημένα σε στολισμένο καλάθι, ως σύμβολο ζωής και αναστάσεως, και ειδικά ψωμάκια ή κουλούρια πλασμένα σε σχήμα ανθρώπου, που ονομάζονταν επίσης «λαζαράκια». Το ανθρωπόμορφο σχήμα ανακαλεί τη μορφή του Λαζάρου όπως βγήκε από το μνημείο «δεμένος τας χείρας και τους πόδας με σάβανα». Το έθιμο αυτό διατηρείται ζωντανό σε πολλές περιοχές, όχι όμως παντού. Αξιοσημείωτη είναι η περίπτωση των «Λαζαρικών» της Κρηνίτσας Τρικάλων, ενός τοπικού εθιμικού δρώμενου που εντάχθηκε το 2026 στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, γεγονός που αναδεικνύει την πολιτισμική του αξία και τις προσπάθειες διαφύλαξης της παράδοσης.
Τοπικές παραλλαγές και η σημερινή φθίνουσα πορεία
Κάθε τόπος έδινε το δικό του χρώμα στο έθιμο. Στην Κύπρο, τα κάλαντα του Λαζάρου έχουν μακρά παρουσία και ιδιαίτερους στίχους· στη Μικρά Ασία, οι προσφυγικοί πληθυσμοί μετέφεραν τα δικά τους τυπικά· στην ηπειρωτική Ελλάδα συναντούμε διαφορετικές εκδοχές, άλλες πιο σύντομες, άλλες πιο εκτενείς. Κατά τον 20ό αιώνα, η εσωτερική μετανάστευση, η αστικοποίηση και η αλλαγή του τρόπου ζωής οδήγησαν σε σημαντική υποχώρηση του εθίμου — σε πολλές περιοχές έχει σχεδόν εκλείψει τελείως. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια προσπάθεια αναβίωσης, είτε μέσω πολιτιστικών συλλόγων είτε μέσω της ενοριακής κατήχησης, ακριβώς διότι το έθιμο φέρει ένα βαθύ πνευματικό μήνυμα που δεν σχετίζεται μόνο με το φολκλόρ.
Η λειτουργική του πλαισίωση
Τα κάλαντα του Λαζάρου δεν υποκαθιστούν τη λατρεία της ημέρας, αλλά την προεκτείνουν στην καθημερινότητα του οικισμού. Το Σάββατο του Λαζάρου έχει πλήρη λειτουργικό κύκλο: στον Όρθρο ψάλλονται τα τροπάρια που σφραγίζουν το θαύμα ως «Τὴν κοινὴν ἀνάστασιν πρὸ τοῦ σοῦ πάθους πιστούμενος», ενώ στη Θεία Λειτουργία αναγιγνώσκεται η περικοπή του Ιωάννη. Τα κάλαντα λειτουργούν σαν μια εξωτερική, λαϊκή επέκταση αυτής της χαρμολύπης — σαν να βγαίνει η Εκκλησία στους δρόμους, φέρνοντας την Ανάσταση ακόμη πιο κοντά στον κόσμο πριν καν ξεκινήσει η τυπική ακολουθία της Μεγάλης Εβδομάδας.
Ἀντὶ ἐπιλόγου
Το έθιμο των καλάντων του Λαζάρου, όπου επιζεί ακόμη ή αναβιώνεται με σεβασμό, δεν είναι νοσταλγική ανάμνηση ενός χαμένου παρελθόντος, αλλά ένα κατηχητικό εργαλείο που διδάσκει σε μικρούς και μεγάλους την ελπίδα της Αναστάσεως. Μέσα από τα απλά λόγια «Ξύπνα, Λάζαρε, και μην κοιμάσαι», η κάθε ψυχή ακούει την προσωπική της κλήση: να ξυπνήσει από τον ύπνο της αμαρτίας και της ραθυμίας, γιατί «ήρθε η μέρα σου και η χαρά σου». Είναι ευλογία ένα τέτοιο έθιμο να παραδίδεται στις επόμενες γενιές, όχι ως μουσειακό είδος, αλλά ως ζωντανή έκφραση της εν Χριστώ ζωής.