Το μυστήριο της Εκκλησίας

Εισαγωγή

Βασική ιδιαιτερότητα της ορθόδοξης θεολογίας είναι ο οργανικός δεσμός τριαδικού και χριστολογικού δόγματος¹. Θεωρείται ότι η Δογματική, είναι τρία κεφάλαια ή τρεις θεματικές περιοχές: α) Θεολογία, β) Χριστολογία και γ) Εκκλησιολογία. Οι δύο πρώτες θεματικές περιοχές αναφέρονται κατά κύριο λόγο στην οικονομία, όμως και οι τρεις θεματικές αυτές περιοχές είναι οργανικά εξαρτημένες μεταξύ τους, ποτέ δεν μπορούν να αυτονομηθούν, ούτε η μία ν’ αναπτύσσεται ανεξάρτητα από την άλλη². Σχετίζονται επίσης οργανικά με την κοσμολογία, την ανθρωπολογία και την εσχατολογία.

Σκοπός της παρούσας εργασίας, με αφετηρία κείμενο του Νικολάου Καβάσιλα, είναι να γίνει σύντομη αναφορά στη τριαδολογική, χριστολογική και πνευματολογική θεώρηση της Ορθόδοξης Εκκλησιολογίας και να εξεταστεί το πρόβλημα προτεραιότητας στις σχέσεις μεταξύ χριστολογίας και πνευματολογίας στην Εκκλησιολογία.

Στη συνέχεια θα επιχειρηθεί η παρουσίαση των λόγων που οδηγούν στην αναγκαία συνθετική θεώρηση της χριστολογίας και της πνευματολογίας καθώς και θα γίνει αναφορά σε προβλήματα που δημιουργούνται σχετικά με τη κατανόηση της ταυτότητας της Εκκλησίας. Τέλος θα επιδιωχθεί η εξαγωγή ορισμένων συμπερασμάτων.

Κεφάλαιο 1^ο

Η Τριαδολογική θεώρηση

Με τη δοξολογία «Ευλογημένη η βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος…» αρχίζει ο ιερέας τη Λειτουργία. Δεν αρχίζει εγκωμιάζοντας την ενότητα δηλαδή το Θεό ή τη βασιλεία Του αλλά εγκωμιάζοντας τη Τριαδικότητα. Γιατί και οι ευγνώμονες δούλοι το ίδιο κάνουν όταν παρουσιάζονται στον κύριό τους³. Πρώτα-πρώτα δηλαδή τον εγκωμιάζουν και έπειτα τον παρακαλούν για τις δικές τους υποθέσεις.

Όπως αναφέρει ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας⁴, ο ιερεύς δοξολογεί το τριαδικό και όχι το ενιαίο του Θεού δηλαδή αναφέρει ξεχωριστά τρία πρόσωπα γιατί με την ενανθρώπιση του Κυρίου έμαθαν πρώτη φορά οι άνθρωποι ότι ο Θεός είναι τρία Πρόσωπα και αυτής της ενανθρωπήσεως μυσταγωγία αποτελούν τα τελούμενα.

Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, φαίνεται να γνωρίζει και να αντιδρά τόσο στο Δυτικό Σχολαστικισμό όσο και στις ακραίες ησυχαστικές τάσεις. Αναπτύσσει μια περιγραφή της Εκκλησίας με καθαρά ευχαριστιακούς όρους όπου η Εκκλησία συνιστά την Ευχαριστία και η Ευχαριστία συνιστά την Εκκλησία ταυτόχρονα⁵.

Κατά την Θεολογία, ο Θεός των χριστιανών κατανοείται με τη διάκριση σε ουσία, σε πρόσωπα και σε ενέργειες⁶. Μία είναι η θεία φύση ή ουσία που διακρίνεται ριζικά και απόλυτα από την ανθρώπινη φύση ή ουσία. Ο Θεός είναι το άκτιστο και καθετί άλλο είναι το κτιστό και ανάμεσα στο κτιστό και το άκτιστο υπάρχει οντολογική διαφορά, που διακρίνει ριζικά το χριστιανισμό από τον πανθεϊσμό⁷.

Σύμφωνα με τη Τριαδολογία, ο Θεός είναι τριαδικός και μοναδικός: Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Μία θεία ουσία ή φύση σε τρία πρόσωπα ή υποστάσεις είναι η διατύπωση της θεμελιώδους πίστης των χριστιανών: «μονάς εν τριάδι και τριάς εν μονάδι»⁸. Ο μονοθεϊσμός του χριστιανισμού είναι τριαδολογικός και όχι μοναδολογικός. Ο Θεός Πατήρ είναι η αρχή και η αιτία της θεότητας, ο Υιός και Λόγος του Θεού Πατρός, ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός είναι γεννητός εκ του Πατρός και το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Θεού Πατρός. Στον Πατέρα προσιδιάζει το αγέννητο, στον Υιό το γεννητό και στο Πνεύμα το εκπορευτό⁹.

Ο Υιός και το Πνεύμα έχουν την αρχή τους στο Πατέρα που καλείται «ρίζα και πηγή» και γι’ αυτό το λόγο, όπως λέει ο Άγιος Βασίλειος, η θεότητα λατρεύεται στη μοναρχία¹⁰. Κατά τους Πατέρες δεν μπορεί κανείς να ξεδιαλύνει το μυστήριο της Αγίας Τριάδος στην Παλαιά Διαθήκη παρά μόνο με το φως των Ευαγγελίων¹¹.

Το τριαδικό δόγμα έχει τις ιστορικές ρίζες των θεοφανείων της Παλαιάς Διαθήκης κατά τις οποίες ο άσαρκος Λόγος αποκαλύπτει τη δόξα του τριαδικού Θεού και κινεί την ιστορία του περιούσιου λαού¹².

Η Χριστολογική θεώρηση

Το δόγμα περί Χριστού είναι εξ’ ίσου σημαντικό, όσο και το δόγμα περί Αγίας Τριάδος¹³. Στο Χριστό υπάρχουν δύο φύσεις, η θεία και η ανθρώπινη και ένα πρόσωπο. Η ανθρώπινη φύση του δεν είχε δικό της πρόσωπο, ήταν ανυπόστατη. Η θεία δύση του Χριστού ήταν η τέλεια φύση της θεότητας. Το χριστολογικό πρόβλημα συνίσταται στη κατανόηση της σύνθεσης του θεανδρικού προσώπου του Χριστού, στο οποίο ενώνονται δύο διαφορετικές φύσεις, χωρίς η μία να βλάψει την άλλη¹⁴.

Η Χριστολογία συνδέεται άμεσα με τις θεοφάνειες της βιβλικής ιστορίας και εξάπαντος όχι μονάχα με τις μεσσιανικές προσδοκίες του Ιουδαϊσμού¹⁵. Με τη σάρκωση του Λόγου, πλέον τα μέλη της Εκκλησίας βλέπουν τη δόξα Του, αυτήν που έβλεπαν οι πατριάρχες και οι προφήτες κατά την άσαρκη παρουσία του.

Η πρώτη συνείδηση και εμπειρία της εκκλησιαστικής κοινότητας δέχεται τον Ιησού ως τον Χριστό και με τη μετέπειτα θεολογία ο Χριστός είναι ο σαρκωμένος Λόγος. Ονομάζεται Χριστός μετά την ενανθρώπηση και ποτέ στην αίδια κατάσταση και στην άσαρκη παρουσία του¹⁶. Το γεγονός «Χριστός» θεμελιώνει τον χριστιανισμό με την θεανδρικότητα ή θεανθρωπινότητά Του, αφού είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος.

Η Πνευματολογική θεώρηση

Στη Πνευματολογία, το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος είναι το Άγιο Πνεύμα, που εκπορεύεται από το Θεό Πατέρα, προσκυνείται και δοξάζεται μαζί με τον Υιό¹⁷. Το σημείο αυτό σηματοδότησε το μέγα Σχίσμα Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας όπου επήλθε αλλοίωση της πνευματολογίας από την λατινική Δυτική Εκκλησίας με την προσθήκη του όρου filioque δηλαδή ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από το Θεό Πατέρα και από τον Υιό.

Η νέα δημιουργία που γεννήθηκε από το Πνεύμα είναι η Εκκλησία. Εκκλησία και Πνεύμα είναι αδιαχώριστα: η εμπειρία του Πνεύματος αποκτάται στους κόλπους της Εκκλησίας και ανοίγει το δρόμο προς την κατανόηση του μυστηρίου της Εκκλησίας¹⁸.

Η Εκκλησία προϋπήρχε στην αιώνια βούληση του Πατρός, ο Υιός με την ενσάρκωση του την εγκαινίασε ως πραγματικότητα μέσα στην κτίση, ενώ το Άγιο Πνεύμα με την Πεντηκοστή, κατέστησε δυνατή την προσωπική συμμετοχή των πιστών ως μέλη του σώματός της¹⁹. Η Εκκλησία του Χριστού, στο σύνολο των αληθειών της, των θεσμών, των μυστηρίων της διδασκαλίας, των ενεργειών, των διατάξεων και εντολών αυτής είναι θείο καθίδρυμα, το οποίο ιδρύθηκε από τον Ιησού Χριστό, εγκαινιάστηκε με την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος και περιέκλεισε τη σωτηρία του ανθρωπίνου γένους²⁰.

Ορθόδοξη Εκκλησιολογία και η θεώρηση Τριαδολογίας, Χριστολογίας, Πνευματολογίας

Η Εκκλησία σημαίνει κοινωνία, συγκέντρωση, συνάθροιση ανθρώπων για ορισμένους σκοπούς²¹. Δηλαδή η Εκκλησία, όπως και ο όρος σημαίνει (εκ του εκκαλώ = συναθροίζω), είναι κοινωνία, σύναξη πνευματική²². Όπως με χριστιανική έννοια κυριολεκτείτε σ’ αυτούς που πιστεύουν στο Χριστό.

Την Εκκλησία καθαγίασε επίσημα ο Σωτήρ Χριστός κατά την εορτή της Πεντηκοστής, γενέθλιο ημέρα της Εκκλησίας, κατά την οποία στάλθηκε στους μαθητές το Άγιο Πνεύμα²³.

Σκοπός της Εκκλησίας είναι η σωτηρία των ανθρώπων. Όπως ο Κύριος έσωσε την ανθρωπότητα ασκώντας το τρισσό λυτρωτικό του αξίωμα, το προφητικό (ως διδάσκαλος της θείας αλήθειας), το αρχιερατικό (ως ύψιστος αρχιερέας μεταξύ Θεού και ανθρώπων) και το βασιλικό (ως βασιλέας πνευματικός του κόσμου και της Εκκλησίας), έτσι και η Εκκλησία συνεχίζοντας το έργο του Κυρίου της, φωτίζει, αγιάζει και οδηγεί τα μέλη της στη βασιλεία του Θεού²⁴. Η ζωή της Εκκλησίας είναι η ζωή των ανθρώπων εν τη Αγία Τριάδα²⁵.

Τα Μυστήρια της Εκκλησίας, αποτελούν εικονισμό του τριαδικού χαρακτήρα της ζωής του Θεού και του ανθρώπου²⁶. Η Εκκλησία, ως η τέλεια ενότητα πολλών προσώπων σ’ ένα πλήρως ενοειδή οργανισμό, είναι η αντανάκλαση της ίδιας της Τριάδας²⁷.

Στην ορολογία της Ορθόδοξης Θεολογίας, ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα αποκαλούνται θεία πρόσωπα. Ως πρόσωπο ορίζεται το υποκείμενο της ύπαρξης και ζωής, η υπόσταση σύμφωνα με το παραδοσιακό γλωσσάρι των Πατέρων της Εκκλησίας²⁸.

Η Τριαδολογία ουσιαστικά εκπηγάζει από τις πιο μύχιες πτυχές της βίωσης του Θεού εκ μέρους του ανθρώπου²⁹. Αυτή ακριβώς η τριαδικότητα του Θεού συνιστά και το μυστήριό Του: είναι Τρεις που ζουν και ενεργούν με την μία και ίδια θεία τελειότητα και ωστόσο ο καθένας υπάρχει και σύμφωνα με τη δική του προσωπική μοναδικότητα, διακρινόμενος απόλυτα και μοναδικά³⁰.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησιολογία, ο χριστιανισμός είναι εκκλησία «δια το πάντας εκκαλείσθαι και ομού συνάγειν». Δεν αποτελεί ατομικό γεγονός ιδιωτικής σωτηρίας αλλά συνιστά κοινωνικό έργο (λειτουργία: λαού έργο) διττής διάστασης: κατακόρυφης συσσωμάτωσης στην θεναθρωπινότητα του Χριστού (κοινωνία θείου-ανθρώπινου) και οριζόντιας ενσωμάτωσης στην εκκλησιαστική κοινότητα (άνθρωπος-συνάνθρωπος)³¹. Επίκεντρο της εκκλησίας είναι η ευχαριστία: η τέλεση του μυστηρίου της θείας ευχαριστίας ως ανάμνηση του Μυστικού Δείπνου του Χριστού με τους Μαθητές Του και ως πρόγευση της Βασιλείας του Θεού. Η Ανάσταση είναι το κύριο χαρακτηριστικό της θείας ευχαριστίας, που κυριολεκτικά ως «θεία κοινωνία» και αποκαλείται «φάρμακον αθανασίας»³².

Μια ουσιαστική διατύπωση του Χριστολογικού δόγματος συναντούμε στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (16, 16-17)

16 ἀποκριθεὶς δὲ Σίμων Πέτρος εἶπε· σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος

17 καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ᾿Ιησοῦς εἶπεν αὐτῷ· μακάριος εἶ, Σίμων Βαριωνᾶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ᾿ ὁ πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

δηλαδή³³:

16 Απεκρίθη δε ο Σίμων Πέτρος και είπε· Συ είσαι ο Χριστός, ο φυσικός και μονογενής Υιός του Θεού, που δεν είναι νεκρός σαν τα είδωλα, αλλά ζει παντοτινά.

17 Και απεκρίθη τότε ο Ιησούς και του είπε· Μακάριος είσαι, Σίμων, υιέ του Ιωνά, διότι δεν σου εφανέρωσε την αλήθειαν της ορθής πίστεως κανείς άνθρωπος, αλλ’ ο Πατήρ μου, που είναι εις τους ουρανούς.

Δηλαδή, η γνώση αυτή, δεν προέρχεται από «σάρκα και αίμα» αλλά είναι αποκάλυψη του Πατέρα. Η γνώση αυτή είναι χαρισματική και κατά βάση εμπειρική. Το χριστολογικό δόγμα θεμελιώνει τη ζωή της εκκλησιαστικής κοινότητας³⁴. Η Εκκλησία είναι θείο καθίδρυμα επί της γης, έχοντας την προέλευσή του από τον Ιησού Χριστό και τους Αποστόλους, οι οποίοι μεταβιβάζουν την εξουσία στους επισκόπους.

Στην Εκκλησιολογία ο όρος καθίδρυμα χρησιμοποιείται για να δηλώσει τη θεοίδρυτη βάση της Εκκλησίας³⁵. Η Εκκλησία είναι καθίδρυμα του Ιησού Χριστού, ιδρυθείσα υπ’ Αυτόν για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους³⁶. Για το Φλωρόφσκυ, «η θεολογία της Εκκλησίας δεν είναι παρά ένα κεφάλαιο, βασικό κεφάλαιο, της Χριστολογίας. Χωρίς αυτό το κεφάλαιο, η Χριστολογία δεν θα ήταν πλήρης. Μέσα σ’ αυτό το Χριστολογικό πλαίσιο το μυστήριο της Εκκλησίας αναγγέλεται στην Καινή Διαθήκη»³⁷.

Ο Χριστός μετά τη βάπτισή του στον Ιορδάνη και την έναρξη του κηρύγματός του, συγκάλεσε άμεσα τους δώδεκα μαθητές, οι οποίοι, «ἀφέντες ἅπαντα ἠκολούθησαν αὐτῷ» (Λουκ.5, 11)³⁸. Στη κλήση αυτή του Χριστού έχουμε την πρώτη κοινότητα της Καινής Διαθήκης. Η Εκκλησία γεννάται με την κλήση του Χριστού και έκτοτε ο Χριστός περιβάλλεται από τους μαθητές του και είναι πάντοτε «εν μέσω αυτών»³⁹. Ο Χριστός μετά την Ανάστασή Του, εμφανίζεται στη κοινότητα των μαθητών και σε αυτήν υπόσχεται να στείλει το Πνεύμα το Άγιο⁴⁰. Ο Χριστός είναι παρών στη κοινότητα των πιστών, η οποία ευθύς εξαρχής αποτελούσε τη σύναξη επί το αυτό για την τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Η Εκκλησία δεν είναι πλέον ένα κάλεσμα ή μια κλήση, αλλά η κοινότητα που τελεί την Ευχαριστία. Μετά τη Πεντηκοστή συγκροτείται και υπάρχει ως κοινότητα των μελών του Σώματος του Χριστού.

Η ταύτιση Εκκλησίας και Ευχαριστίας δεν είναι συμβολική, είναι απολύτως πραγματική και οδηγούμαστε στο Μυστήριο της ευχαριστιακής σύναξης, ως του κεφαλαιώδους Μυστηρίου της Εκκλησίας⁴¹. Η Ευχαριστία περιέχει και αναδεικνύει τις θεμελιώδεις θεολογικές προϋποθέσεις της Εκκλησιολογίας. Η Θεία Ευχαριστία εκκινεί ως πορεία για την πραγμάτωση της Βασιλείας του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος⁴².

Στο Πρόσωπο του Πατρός, ο οποίος έχει την προκαταρκτική ευδοκία της Εκκλησίας, αναφέρεται τελικώς η Ευχαριστία. Η αυτουργική οικονομία του Υιού σε όλα τα στάδιά της απεικονίζεται και εκφράζεται με μια σειρά λειτουργικών πράξεων. Ο Χριστός, δια της συνέργειας του Αγίου Πνεύματος, είναι η κεφαλή του Σώματος της Εκκλησίας και συνάμα «ο προσφέρων και ο προσφερόμενος και προσδεχόμενος και διαδιδόμενος»⁴³. Η Ευχαριστία συνιστά την Εκκλησία και συνάμα συνίσταται από αυτήν⁴⁴. Η Εκκλησία ζει στην ευχαριστιακή σύναξή της το μυστήριο της διαρκούς παρουσίας του Χριστού ως πρόγευση των εσχάτων και της Βασιλείας⁴⁵.

Σύμφωνα με τη βιβλική παράδοση, αυτό που χαρακτηρίζει την εικόνα της Εκκλησίας είναι η σύναξη και επισυναγωγή του διασκορπισμένου λαού του Θεού «επί το αυτό» (Α’ Κορ. 11,20), σε συνδυασμό με ολόκληρη την κτίση, έχοντας ως κέντρο της σύναξης το πρόσωπο του Θεανθρώπου Χριστού, στο πλαίσιο μιας άρρηκτης ενότητας, την οποία διενεργεί το Άγιο Πνεύμα⁴⁶.

Κεφάλαιο 2^ο

Το πρόβλημα της προτεραιότητας μεταξύ Χριστολογίας και Πνευματολογίας

Η Εκκλησία παρουσιάστηκε πολύ συχνά μάλλον σαν μια κοινότητα εκείνων που πιστεύουν στο Χριστό και Τον ακολουθούν και όχι σαν Σώμα Του, στο οποίο ο ίδιος υπάρχει συνεχώς ως ενεργός και δρα «δια του Πνεύματος», για να «ανακεφαλαιώσει» τα πάντα εν Εαυτώ⁴⁷. Αποτέλεσμα ήταν να αποδειχθεί αδύνατη η εξασφάλιση μιας κανονικής αναπτύξεως του χριστολογικού δόγματος.

Στη δυτική παράδοση η θέση και ο ρόλος του Αγίου Πνεύματος σε σχέση με την Χριστολογία υπήρξε υποτιμημένος και διαμορφώθηκε μια εκκλησιολογία, η οποία καθορίζεται μονομερώς από την Χριστολογία. Το Άγιο Πνεύμα διαδραμάτιζε ρόλο υποβοηθητικό και σχεδόν διακοσμητικό, μιας και η Εκκλησία θεωρήθηκε ότι συνιστά μάλλον απλή βιολογική προέκταση του ιστορικού Χριστού και ανάλογα δομήθηκε και ο θεσμός της Εκκλησίας.

Η σχέση μεταξύ Χριστολογίας και Πνευματολογίας καθορίζει το Μυστήριο της Εκκλησίας και κάθε δυσαρμονία μεταξύ τους, επιφέρει αυτονόητα άμεσες επιπτώσεις στο Μυστήριο⁴⁸. Στο Χριστιανικό κόσμο, μεταξύ Ανατολής και Δύσης υπάρχουν διαφορετικές αντιλήψεις στο συγκεκριμένο θέμα.

Οι δύο τύποι της Πνευματολογίας στην Εκκλησιολογία

Στη Εκκλησιολογία, υπάρχουν δύο τύποι σχετικά με την Πνευματολογία. Στη μια θεώρηση, η Χριστολογία προηγείται και συνιστά πηγή της Πνευματολογίας ενώ στην άλλη θεώρηση η προτεραιότητα δίδεται στην Πνευματολογία, η οποία συγκροτεί τη Χριστολογία⁴⁹.

Όταν η Χριστολογία προηγείται και από αυτή εξαρτάται η Πνευματολογία, τότε προτάσσεται εντόνως το ιστορικό πλαίσιο της θείας οικονομίας. Η Εκκλησία εμφανίζεται ως διασκορπισμένος λαός του Θεού, ο οποίος συγκροτείται σε Σώμα με κεφαλή τον Χριστό ενώ το έργο του Πνεύματος, που ακολουθεί το έργο του Χριστού, εστιάζει στην ιεραποστολική εξάπλωση της κοινότητας, καθοδηγώντας την προς το τέλος της Ιστορίας⁵⁰.

Όμως όταν η Πνευματολογία τοποθετείται πρώτη και από αυτή εξαρτάται η Χριστολογία, τότε προτάσσεται εντόνως ο εσχατολογικός προσανατολισμός της θείας οικονομίας, διαμορφώνοντας ανάλογα και την Εκκλησιολογία. Τότε η Εκκλησία εκλαμβάνεται όχι ως διασπορά αλλά ως χριστοκεντρική σύναξη του λαού⁵¹.

Το έργο του Αγίου Πνεύματος δεν ακολουθεί απλώς το έργο του Χριστού αλλά εκδηλώνεται στην βάση του χριστολογικού μυστηρίου, το οποίο και εκ νέου πραγματοποιεί κάθε φορά στη Θεία Ευχαριστία⁵². Οικοδομεί την πλήρη κοινωνία μεταξύ της κεφαλής και των μελών του Σώματος του Χριστού⁵³.

Συνοπτικές θέσεις των Λόσκυ και Φλωρόφσκυ

Στο θέμα αυτός, ιδίως η ρωσική θεολογική σκέψη, παραγνωρίζοντας τη χριστολογική βάση της Εκκλησίας, υπερτόνισε την Πνευματολογία, εκλαμβάνοντας την Εκκλησία απλώς ως χαρισματική κοινωνία του Αγίου Πνεύματος. Ιδίως ο Λόσκυ επεξεργάστηκε και συστηματοποίησε θεολογικά την ιδέα μιας ξεχωριστής Οικονομίας του Αγίου Πνεύματος, η οποία διαδέχεται την Οικονομία του Υιού δηλαδή το έργο του Χριστού προετοιμάζει απλώς εκείνο του Πνεύματος⁵⁴.

Με την θεώρηση αυτή η καθολικότητα της Εκκλησίας εδράζεται σε μια διπλή Οικονομία όπου την ενότητα του Σώματος εξασφαλίζει ο Χριστός με τα Μυστήρια, την ιεραρχία και τις άλλες θεσμικές εκδηλώσεις, ενώ την πολλαπλότητα αλλά και την πληρότητα των επιμέρους ανθρώπινων προσώπων απεργάζεται το Άγιο Πνεύμα με τις χαρισματικές επιφοιτήσεις του⁵⁵.

Στις απόψεις αυτές αντέδρασε ο Φλωρόφσκυ, θεωρώντας ότι μια ιδέα δεύτερης οικονομίας μειώνει και περιορίζει την Οικονομία του Χριστού, διότι αποδίδει όλο τον δυναμισμό της Εκκλησίας αποκλειστικά στο έργο του Αγίου Πνεύματος⁵⁶.

Ο Χριστός ως ο κατ΄ εξοχήν Πνευματοφόρος σε ολόκληρη την επίγεια δράση του φανέρωνε σταδιακά την ύπαρξη του Πνεύματος αλλά το Άγιο Πνεύμα δεν έρχεται ως υποχείριο όργανο του Χριστού αλλά «παρ’ εαυτού…ως κύριον και αυτεξούσιον»⁵⁷. Μεταξύ Χριστολογίας και Πνευματολογίας υφίσταται όμως μια θεμελιώδη διαφορά. Μόνον ο Υιός ενανθρώπησε καθ’ υπόστασιν.

Κεφάλαιο 3^ο

Χριστολογία και Πνευματολογία: μια ασύγχυτη αμοιβαιότητα

Ο Χριστός και το Πνεύμα είναι αμοιβαία οι συντελεστές της αυθεντίας και ελευθερίας, της ενότητας και ποικιλίας στη ζωή της Εκκλησίας⁵⁸. Η εν Χριστώ ένωση των πιστών στο Σώμα της Εκκλησίας πραγματοποιείται και βιώνεται δια του Αγίου Πνεύματος και η εμπειρία του Παρακλήτου οδηγεί στην ενσωμάτωση στο χριστολογικό Μυστήριο⁵⁹.

Όπως αναφέρεται στη βιβλική και πατερική Παράδοση, η Χριστολογία και η Πνευματολογία είναι σε μια ασύγχυτη αμοιβαιότητα με άρρηκτη συνοχή, η οποία θεμελιώνεται στο Μυστήριο της Αγίας Τριάδος⁶⁰. Για την ορθόδοξη θεώρηση, δεν υπάρχει ζήτημα μεταξύ ενός χριστομονισμού ή ενός πνευματομονισμού στη θεώρηση της Εκκλησιολογίας αλλά μεταξύ της τριαδολογικής βάσης. Πραγματοποιείται με την ευδοκία του Πατρός, την αυτουργία του Υιού και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος⁶¹.

Η νέο-πατερική σύνθεση κατά τον Φλωρόφσκυ και Ζηζιούλα

Σύμφωνα με το Φλωρόφσκυ, η Εκκλησία είναι μία εν Χριστώ και πολλαπλή, (στα πρόσωπα) δια του πνεύματος, μία ανθρώπινη φύση στην υπόσταση του Χριστού, πολλές ανθρώπινες υποστάσεις δια της Χάριτος του Αγίου Πνεύματος⁶². Θεωρεί ότι δεν υπάρχει τελική αντίθεση μεταξύ των δύο παυλείων αντιλήψεων: «Εν Χριστώ» και «Εν Πνεύματι». Η «ενότης ημών εν τω Πνεύματι» είναι ακριβώς η «ενσωμάτωσή» μας στο Χριστό, που είναι η εσχάτη πραγματικότητα μιας χριστιανικής υπάρξεως⁶³.

Ο Λόσκυ είναι ο πρώτος που αναλαμβάνει το δύσκολο έργο απάντησης στη πρόσκληση του Φλωρόφσκυ για μία νέο-πατερική σύνθεση⁶⁴.

Κατά τον Ιωάννη Ζηζιούλα, το ζήτημα της προτεραιότητας μεταξύ Χριστολογίας και Πνευματολογίας δεν συνιστούσε αναγκαστικά πρόβλημα, αφού οι δύο προσεγγίσεις συνυπήρχαν για μεγάλο διάστημα και το πρόβλημα προέκυψε όταν αυτές διαχωρίστηκαν στη πράξη στο λειτουργικό και στο θεολογικό επίπεδο, όπου Ανατολή και Δύση ακολούθησαν ξεχωριστούς δρόμους⁶⁵.

Μία θεμελιώδης πτυχή της θεολογικής συμβολής του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα ήταν η συνθετική θεώρηση μεταξύ Χριστολογίας και Πνευματολογίας και κυρίως οι επιπτώσεις της συνθέσεως αυτής στην εκκλησιολογία⁶⁶. Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας συμπλέκει την ιστορική και θεσμική όψη της Εκκλησίας με την εσχατολογική διάστασή της.

Η ορθόδοξη θεολογία έχει μια συνθετική θεώρηση μεταξύ Χριστολογίας και Πνευματολογίας, η οποία θεμελιώνεται στην Τριαδολογική βάση και προοπτική της Θείας Οικονομίας⁶⁷. Όλο το έργο της Οικονομίας, το τέλος και ο σκοπός της, ανακεφαλαιώνεται στην Εκκλησία, η οποία έχει τις ρίζες της στην αγάπη του Θεού και Πατρός. Ο Υιός προσφέρει τον εαυτό Του, γίνεται «αυτουργός» κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας και το Άγιο Πνεύμα, απελευθερώνει την κτίση και την ιστορία από τα δεσμά της κτιστότητας και της φθοράς, ενσωματώνει στον Χριστό και ενοποιεί τα όντα μεταξύ τους⁶⁸.

Συνεπώς η Εκκλησιολογία δεν μπορεί να είναι ούτε χριστομονιστική ούτε πνευματομονιστική αλλά μονάχα Χριστοκεντρική, επειδή ακριβώς η Οικονομία της Ενανθρωπήσεως αφορά εν προσώπω τον έναν της Τριάδος, τον Υιό και Λόγο του Πατρός⁶⁹.

Το σώμα της Εκκλησίας νοείται ιεραρχικά ως κλήρος και λαός, μέσα σε ιστορικά, διοικητικά και θεολογικά περιγράμματα. Ωστόσο σε αυτά δεσπόζουν δύο κυρίως έννοιες⁷⁰: α) του καθιδρύματος και β) της κοινωνίας. Οι απόψεις ποικίλουν ως προς την έμφαση και τη βαρύτητα που δίνουν στη μια ή στην άλλη έννοια. Πότε προηγείται η έννοια του καθιδρύματος και πότε της κοινωνίας;

Η ορθόδοξη εκκλησία εμπλεκόμενη στους εκκλησιολογικούς προσανατολισμούς της Δύσης από τον 17^ο – 18^ο αιώνα, σχετικά με τις ομολογίες πίστεως, παγιδεύθηκε σε μια «βαβυλώνια αιχμαλωσία» στη Δύση⁷¹. Η ρωμαιοκαθολική εκκλησία τονίζει στο έπακρο την έννοια του καθιδρύματος, από την άλλη μεριά η πνευματοκρατική θεώρηση του Προτεσταντισμού εξαίρει κατ΄ αποκλειστικότητα την έννοια της κοινωνίας διαμέσου του Αγίου Πνεύματος⁷². Θεωρείται ακραία και επικίνδυνα ότι η ορθόδοξη θεολογία δεν έχει αναπτύξει Εκκλησιολογία. Η Ορθόδοξη Εκκλησιολογία δεν στηρίχθηκε στη μεθοδολογία και στη σχολαστική θεολογία της Δύσεως αλλά στη Παράδοση και στη Πατερική γραμματεία και θεολογία⁷³.

Η συνθετική θεώρηση της Ορθόδοξης Εκκλησιολογίας

Η Εκκλησιολογία δεν είναι τίποτα άλλο παρά η ακατάπαυστη πορεία του σώματος της Εκκλησίας για την τελείωση⁷⁴. Σύμφωνα με το Φλωρόφσκυ, βαθύτατα χριστοκεντρικό, η Εκκλησιολογία είναι κεφάλαιο της Χριστολογίας, δίνοντας έναν αυστηρά χριστολογικό προσανατολισμό της Εκκλησίας⁷⁵. Άλλοι Ρώσοι θεολόγοι και διανοούμενοι επιχείρησαν να προσδιορίσουν την ταυτότητα της Ορθοδοξίας έναντι της χριστομονιστικής⁷⁶ Δύσεως, προβάλλοντας έντονα την Πνευματολογία στο περί Εκκλησίας δόγμα. Η Εκκλησία είναι σώμα, καθ’ όσον ο Χριστός είναι η Κεφαλή της. Είναι πλήρωμα, καθ’ όσον το Άγιο Πνεύμα τη ζωογονεί, την πληροί θεότητος⁷⁷.

Η Εκκλησιολογία είναι αδιανόητη χωρίς τη Θεολογία, τη Χριστολογία και τις υπόλοιπες ενότητες της δογματικής διδασκαλίας και όλη η αποκάλυψη του Θεού ως αλήθειας και αγαθότητας, αναφέρεται στην κοινωνία των λογικών και νοερών όντων, η οποία αποτελεί την Εκκλησία⁷⁸.

Σύμφωνα με τη Χριστιανική διδασκαλία, ο Θεός είναι ένας αλλά και τριαδικός. Κατά το ασύλληπτο στη διάνοια τριαδικό δόγμα, ο Θεός είναι μονάς εν τριάδι και τριάς εν μονάδι⁷⁹.

Το μυστήριο της Αγίας Τριάδος φανερώθηκε στην πληρότητά του με την Οικονομία του Χριστού, την ενανθρώπιση δηλαδή του Υιού του Θεού. Η έλευση του Υιού, με την ένσαρκη φανέρωση του Λόγου και την ενανθρώπιση της θείας υπόστασής του, αποκάλυψε με τον πιο άμεσο τρόπο στον άνθρωπο την προσωπική και τρισυπόστατη ύπαρξη του Θεού⁸⁰.

Έτσι, αφετηρία της θεολογίας γύρω από το μυστήριο της θεογνωσίας γίνεται η Χριστολογία. Η σύλληψη, η γέννηση, η βάπτιση, η διδασκαλία, τα θαύματα, η ανάσταση και η ανάληψη του Χριστού καθώς και η αποστολή του Αγίου Πνεύματος κατά την Πεντηκοστή, αποτελούν μαρτυρίες για τον Τριαδικό Θεό⁸¹. Με την ένσαρκη Οικονομία του Ο Υιός φανερώνει την άρρηκτη σχέση και κοινωνία του με τα άλλα θεία πρόσωπα. Ο Χριστός είναι ο «χρισμένος» με το «χρίσμα» του Αγίου Πνεύματος, που προϋποθέτει τον «χρίσαντα» Πατέρα. Αυτός αποκαλύπτει την Αγία Τριάδα, γιατί είναι ο ίδιος Θεός, ομοούσιος προς το Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα⁸².

Μετά την ενανθρώπηση του Υιού και Λόγου, ο Θεός δεν μπορεί να θεωρείται ούτε απρόσωπος ούτε ουσία ανυπόστατη, αφηρημένη δύναμη ή ενέργεια. Ο Τριαδικός Θεός είναι «κοινωνία προσώπων», προσωπικός ως τρισυπόστατος, ενεργός και παντοδύναμος⁸³.

Ο κόσμος καλείται να γίνει Εκκλησία, για να μετάσχει στη ζωή του Τριαδικού Θεού. Η ίδια η Εκκλησία θεμελιώνεται, βιώνει και εκφράζει με την πίστη και τη λατρεία της το μυστήριο του Τριαδικού Θεού⁸⁴. Για την ορθόδοξη αντίληψη, η βάση της Εκκλησίας είναι το μυστήριο της Αγίας Τριάδος, εφόσον τα πάντα ενεργούνται με την ευδοκία του Πατρός, την αυτουργία του Υιού και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος⁸⁵.

Κεφάλαιο 4^ο

Προβλήματα κατανόησης της ταυτότητας της Εκκλησίας

Οι δυτικοί στην Εκκλησιολογία τους έχουν την μεγάλη αδυναμία να επικεντρώνονται στην Ιστορία, στον Γολγοθά, και να επικεντρώνουν και την Εκκλησία στο σημείο αυτό. Και αυτό στην Ορθόδοξη Παράδοση και Εκκλησιολογία μεταφράζεται σαν μία τάση να θεωρηθεί η πάλη με το κακό, το Σατανά, που ζει κυρίως ο Μοναχισμός, ως το απώτατο στοιχείο, το οποίο κατ’ εξοχήν εκφράζει την Εκκλησία⁸⁶. Είναι επομένως μια μορφή δυτικής επιδράσεως στην Ορθόδοξη Εκκλησιολογία, όπου υπάρχει αυτή η τάση.

Η Δύση έχει διακρίνει ριζικά την εσχατολογική προσέγγιση από την ιστορία ενώ η Ορθόδοξη παράδοση δια της Ευχαριστίας βιώνει το παράδοξο αυτό μυστήριο: Η Εκκλησία, οσάκις τελεί την Θεία Ευχαριστία, είναι η εν χρόνω και τόπω απεικόνιση και κοινωνία των Εσχάτων. Το είναι και η ταυτότητα της Εκκλησίας ως εσχατολογικής κοινότητας δεν βρίσκεται στην ιστορία, σε αυτό που είναι τώρα, αλλά στην Βασιλεία, σε αυτό που θα είναι⁸⁷.

4.2 Προβλήματα κατανόησης της ταυτότητας της Εκκλησίας στον Ανατολικό Χριστιανισμό

Η Εκκλησία, στον Ανατολικό Χριστιανισμό, γίνεται κοινότητα που έχει την ταυτότητά της όχι στον ιστορικό ή όποιον άλλο εαυτό της αλλά στον ίδιο τον Χριστό και δεν μπορεί να γίνει λόγος για το είναι της χωρίς αναφορά στο Χριστό⁸⁸.

Η Εκκλησία εντάσσεται μέσα σ’ αυτό το Τριαδικό πλάνο, κατά το οποίο ο Πατήρ ευδοκεί, ο Υιός είναι αυτός που προσφέρει τον εαυτό του για να ενσωματωθεί η κτίση και να έρθει σε σχέση με το Θεό Πατέρα, και το Πνεύμα είναι αυτό που ελευθερώνει την κτίση από τα όρια, τους περιορισμούς του κτιστού⁸⁹.

Μέσα στην Εκκλησία, λοιπόν, συμβαίνουν όλα αυτά, αλλά συμβαίνουν με κέντρο τον Υιό. Γι’ αυτό και η Εκκλησία περιγράφεται ως σώμα του Χριστού. Ποτέ ως σώμα του Πατρός ή του Αγίου Πνεύματος.

Επομένως, η Εκκλησία είναι μια πραγματικότητα που περνάει από το Σταυρό και παίρνει πάνω της περνώντας όλα τα χαρακτηριστικά του Σταυρού, αλλά με σκοπό και προορισμό να μη σταματήσει εκεί. Αυτά τα χαρακτηριστικά του Σταυρού πρέπει να τα μετατρέψει σε χαρακτηριστικά της εσχατολογικής καταστάσεως. O προορισμός είναι να βγει από αυτή τη στενή πύλη και να εισέλθει στη Βασιλεία των εσχάτων. Και η Εκκλησία προχωρεί μέχρι εκεί, δεν σταματάει στο Σταυρό και στην στενή πύλη⁹⁰. Στη Βασιλεία ολοκληρώνεται και πραγματώνεται.

Ο Θεός της Ορθόδοξης Πίστεως είναι ένας στην ουσία και τριαδικός στις υποστάσεις. Η μία ουσία του Θεού, αόρατη και ακατάληπτη, πληρούται ισομερώς και στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, τον Πατέρα, τον Υιό και το Πνεύμα το Άγιο⁹¹. Τα θεία πρόσωπα είναι ίδια το ένα με τα άλλα ως προς την ουσία, άρα δεν έχουμε τρεις διαφορετικούς θεούς, αλλά ένα και μόνο. Πηγαία θεότητα στην Αγία Τριάδα είναι μόνος ο Πατήρ (αρχή της θεότητος = μοναρχία). Απ’ αυτόν γεννάται ο Υιός και εκπορεύεται το Πνεύμα το Άγιο.

Το τριαδολογικό πρόβλημα συνίσταται στη διαφύλαξη της ενότητας του χριστιανικού Θεού, δηλαδή στη σωστή σχέση των προσώπων προς τη θεία ουσία, ώστε να υπάρχει ένας μόνο Θεός και όχι τρεις και στη σωστή σχέση των θείων προσώπων προς άλληλα⁹². Το ζήτημα αυτό είναι αρκετά δύσκολο. Στην αρχαία Εκκλησία έγιναν πολλές προσπάθειες ερμηνείας του δόγματος, μερικές από τις οποίες κατέληξαν σε αίρεση⁹³.

Κατά την ορθόδοξη θεολογία, η θέληση του Θεού για την πραγμάτωση της Εκκλησίας συνιστά κοινή και ενιαία ενέργεια του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος⁹⁴. Το γεγονός της Εκκλησίας έχει αφετηρία αλλά και κατάληξη το ίδιο το Μυστήριο του Τριαδικού Θεού, αφού πηγάζει μέσα από την κοινωνία των Προσώπων της Αγίας Τριάδος⁹⁵.

Σ’ αυτό το τριαδολογικό πλαίσιο η Εκκλησία ως το πλήρες Σώμα του Χριστού έχει κέντρο της τη Χριστολογία και συνδέεται οργανικά με την Πνευματολογία. Η ένσωη κτιστού και ακτίστου κατά την ενσάρκωση φανερώνει τη θεανθρώπινη φύση και δομή της Εκκλησίας⁹⁶.

Η εκκλησιολογική επέκταση του χριστολογικού Μυστηρίου διακρίνει το ιδιαίτερο έργο του Αγίου Πνεύματος. Το Άγιο Πνεύμα είναι η μυστική ζωή της Εκκλησίας, η εν Χριστώ ζωή, που βιώνεται εμπειρικά στα Μυστήρια της Εκκλησίας, ιδιαίτερα στο βάπτισμα και στη Θεία Ευχαριστία αλλά κατ΄ επέκταση και στη λειτουργική και ασκητική διάσταση όλου του εκκλησιολογικού βίου⁹⁷.

Στην ορθόδοξη θεολογική παράδοση η Εκκλησία δεν είναι απλώς η ιστορική συνέχεια ή ασυνέχεια αλλά η «εικονιζομένη εν χρόνω κοινωνία των εσχάτων». Πρόκειται για μια μυστηριακή διαλεκτική ιστορίας και Εσχάτων, η οποία καθορίζεται ενόσω διαρκεί η ιστορία, από μια εικονική οντολογία. Το ιστορικό είναι της Εκκλησίας, ενώ δεν ταυτίζεται ακόμη με τη Βασιλεία, καθορίζεται εικονολογικά από αυτήν. Πρόκειται για μια εικονική δηλαδή εσχατολογική οντολογία, που θεμελιώνει τη μυστηριακή υπόσταση της Ευχαριστίας και αποβαίνει καίρια σε όλες τις πτυχές της ζωής αλλά και της δομής και διάρθρωσης της Εκκλησίας⁹⁸.

Δεν μπορούμε λοιπόν να κάνουμε λόγο μόνο για «βιβλικό» χαρακτήρα της «ορθόδοξης λατρείας» αλλά ταυτόχρονα και για «ευχαριστιακή και εσχατολογική διάσταση των βιβλικών αναγνωσμάτων. Η διαλεκτική ιστορίας-εσχάτων διατρέχει ολόκληρη την ευχαριστιακή λειτουργία⁹⁹.

«Ο Χριστιανισμός είναι λειτουργική θρησκεία. Η Εκκλησία είναι πρώτα απ’ όλα λατρεύουσα κοινότητα. Προηγείται η λατρεία και ακολουθεί η δογματική διδασκαλία και η εκκλησιαστική τάξη». Με την ιστορική αυτή τοποθέτηση του αειμνήστου π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ σε παγκόσμιο χριστιανικό επίπεδο η νεώτερη Ορθοδοξία, στα μέσα του περασμένου αιώνα, προσδιόρισε επακριβώς της εκκλησιαστικές της συντεταγμένες¹⁰⁰.

Συμπεράσματα

Γενικότερα, στο πλαίσιο του χριστομονισμού το Άγιο Πνεύμα γίνεται μια δύναμη την οποία διαχειρίζεται αποκλειστικά ο Χριστός ή ο θεσμικός υποστηρικτής του. Η Εκκλησία συνιστά ιστορική και δεδομένη προέκταση του Χριστού στη βάση μιας διαδοχής¹⁰¹.Στο πλαίσιο του πνευματομινισμού εμφανίζεται μια ποικιλία ανταγωνισμών μεταξύ ευχαριστιακής και θεραπευτικής Εκκλησιολογίας, πνεύματος και ιεραρχίας καθώς και ελιτιστικές και ατομοκρατικές τάσεις και η Εκκλησιολογία εκπίπτει σε χαρισματική κοινωνιολογία.

Η Εκκλησία είναι μια κοινότητα που ζει και αναπτύσσεται στην εσχατολογική προοπτική της Βασιλείας, στο πλαίσιο της Τριαδολογίας, της Χριστολογίας και της Πνευματολογίας. Η Εκκλησία διαμορφώνει τη ταυτότητά της μέσα από την Ιστορία αλλά και από τη μεταμόρφωσή της σε Βασιλεία κατά τα Έσχατα. Αυτό δίδει τη μυστηριακή υπόσταση της Εκκλησίας που συγκροτείται μέσα από την συνύφανση της εσχατολογικής πραγματικότητας με την Ιστορία¹⁰².

Το τριαδολογικό πλαίσιο της Εκκλησίας καθορίζει τον χριστοκεντρικό χαρακτήρα της σε άρρηκτο σύνδεσμο με το ιδιάζον έργο του Πνεύματος. Το δίλημμα μεταξύ ενός χριστομονισμού ή πνευματομονισμού στην Εκκλησιολογία υπερβαίνεται με την ιδιάζουσα συμβολή καθενός από τα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος στο γεγονός της Εκκλησίας¹⁰³. Η Εκκλησία χαρακτηρίζεται από τον Μητροπολίτη Ζηζιούλα ως εικόνα της Αγίας Τριάδος¹⁰⁴.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές

Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας υπό Παν. Τρεμπέλα, (1982), Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα.

Δευτερεύουσες βιβλιογραφικές αναφορές

Αγίου Νεκταρίου, (1992), Χριστολογία, Εκδόσεις Νεκτάριος Παναγόπουλος, Αθήνα.

Αγίου Νικολάου του Καβάσιλα, (χχχχ), Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, Φωνή των Πατέρων, Νο.23, Ιερά Μονή Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής.

Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, (2006), Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, Εκδόσεις «Το Περιβόλι της Παναγίας», Θεσσαλονίκη.

Ασπρούλης, Ν., (2016), «Η νεο-πατερική μεθοδολογία του Μητροπολίτη Περγάμου: από τον π.Γεώργιο Φλωρόφσκυ στη θεολογική γενιά του ’60», στον Συλλογικό τόμο: Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική - Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Παντελής Καλαϊτζίδης και Νικόλαος Ασπρούλης, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 33-58.

Ασπρούλης, Ν., (2009), Αγία Τριάδα, Εκκλησία, Έσχατα. Συμβολή στην ευχαριστιακή εκκλησιολογία του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, Θεολογία, 4, σ. 289-312.

Βασιλειάδης, Π., (2005), Lex Orandi – Λειτουργική θεολογία και λειτουργική αναγέννηση, Εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα.

Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα.

Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 139-158.

Γιαγκάζογλου, Στ., (2010), Φλωρόφσκυ και Λόσκυ: Σχόλια στη θεολογική διαμάχη για το πρόβλημα των δύο οικονομιών, Θεολογία, 4/2010, σ. 187-204.

Γιαγκάζογλου, Σ., (2009), Η Ευχαριστία ως το καθολικό Μυστήριο της Εκκλησίας, Θεολογία, 4, σ. 3-4.

Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 159-221.

Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος».

Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, (2015), «Χριστιανισμός», στο Συλλογικό έργο, Οι Θρησκείες, Εκδοτική Αθηνών, τόμος 8, Αθήνα, σ. 175-207.

Δημητριάδης, Β., (2013), Η διδασκαλία του π.Γεωργίου Φλωρόφσκυ για την Εκκλησία, Θεολογία, 1, σ. 93-120.

Ευδοκίμωφ, Π., (1999), Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Παράδοση, Εκδόσεις Το Εκκλησιαστικό Ίδρυμα «Ο Ευαγγελιστής Μάρκος», Θεσσαλονίκη.

Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: Πιστεύω εις ένα Θεό, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα.

Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα.

Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, (1980), μεταφρασμένο από τα Γαλλικά με την εποπτεία των Αγγουρίδη, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέα, Γ., Μαραγκού, Γ., Ρηγοπούλου, Γ., Φρέρη, Σ., Χιωτέλλη, Κ., Έκδοση «Βιβλικό Κέντρο “Άρτος Ζωής”», Αθήνα.

Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη.

Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα, (2009), Η Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία στην Ορθόδοξη Παράδοση, Θεολογία, 4, σ. 5-25.

Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, (1991-1992), Η Τριαδολογική βάση της Εκκλησιολογίας, Μαθήματα Χριστιανικής Δογματικής, Θέματα Ορθόδοξης Εκκλησιολογίας, Θεσσαλονίκη, Μαθήματα Ακαδημαϊκού έτους 1991 – 1992, ανακτήθηκε στις 13/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.oodegr.com/oode/dogmat1/ST2c.htm

Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα.

Φλωρόφσκυ, Γ., (1999), Το σώμα του ζώντος Χριστού, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα.

Φλωρόφσκυ, Γ., (1989), Θέματα Ορθοδόξου Θεολογίας, β’ έκδοση, Εκδόσεις Άρτος Ζωής, Αθήνα.

Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα.

Παραπομπές

1. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 217 ↩

2. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 41 ↩

3. Αγίου Νικολάου του Καβάσιλα, (χχχχ), Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, Φωνή των Πατέρων, Νο.23, Ιερά Μονή Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής, σ. 7 ↩

4. Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, (2006), Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, Εκδόσεις «Το Περιβόλι της Παναγίας», Θεσσαλονίκη, ια’ 10, σ. 51 ↩

5. Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα, (2009), Η Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία στην Ορθόδοξη Παράδοση, Θεολογία, 4, σ. 13-14 ↩

6. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ. 136 ↩

7. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ. 136 ↩

8. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ. 136 ↩

9. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ. 136 ↩

10. Ευδοκίμωφ, Π., (1999), Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Παράδοση, Εκδόσεις το Εκκλησιαστικό Ίδρυμα «Ο Ευαγγελιστής Μάρκος», Θεσσαλονίκη, σ. 51 ↩

11. Ευδοκίμωφ, Π., (1999), Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Παράδοση, Εκδόσεις Το Εκκλησιαστικό Ίδρυμα «Ο Ευαγγελιστής Μάρκος», Θεσσαλονίκη, σ. 46 ↩

12. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 217 ↩

13. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 93 ↩

14. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 99 ↩

15. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 217 ↩

16. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 218 ↩

17. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.137-138 ↩

18. Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, (1980), μεταφρασμένο από τα Γαλλικά με την εποπτεία των Αγγουρίδη, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέα, Γ., Μαραγκού, Γ., Ρηγοπούλου, Γ., Φρέρη, Σ., Χιωτέλλη, Κ., Έκδοση «Βιβλικό Κέντρο “Άρτος Ζωής”», Αθήνα, σ. 833 ↩

19. Χασάπη, Ν., (2022), Η Χριστολογική και πνευματολογική θεώρηση της Εκκλησίας, ανακτήθηκε στις 13/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/12/i-christologiki-ke-pnevmatologiki-theorisi-tis-ekklisias/ ↩

20. Αγίου Νεκταρίου, (1992), Χριστολογία, Εκδόσεις Νεκτάριος Παναγόπουλος, Αθήνα, σ. 250 ↩

21. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 137 ↩

22. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: Πιστεύω εις ένα Θεό, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 264 ↩

23. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 138 ↩

24. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 138-139 ↩

25. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 169 ↩

26. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 170 ↩

27. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 170 ↩

28. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 165 ↩

29. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 160 ↩

30. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1^ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 166 ↩

31. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ. 139 ↩

32. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ. 140 ↩

33. Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας υπό Παν. Τρεμπέλα, (1982), Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, σ. 72 ↩

34. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 219 ↩

35. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), Περί Εκκλησίας, στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 212 ↩

36. Αγίου Νεκταρίου, (1992), Χριστολογία, Εκδόσεις Νεκτάριος Παναγόπουλος, Αθήνα, σ. 244 ↩

37. Φλωρόφσκυ, Γ., (1999), Το σώμα του ζώντος Χριστού, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα, σ. 19 ↩

38. Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα, σ. 477 ↩

39. Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα, σ. 477 ↩

40. Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα, σ. 477 ↩

41. Γιαγκάζογλου, Σ., (2009), Η Ευχαριστία ως το καθολικό Μυστήριο της Εκκλησίας, Θεολογία, 4, σ. 3 ↩

42. Γιαγκάζογλου, Σ., (2009), Η Ευχαριστία ως το καθολικό Μυστήριο της Εκκλησίας, Θεολογία, 4, σ. 3 ↩

43. Γιαγκάζογλου, Σ., (2009), Η Ευχαριστία ως το καθολικό Μυστήριο της Εκκλησίας, Θεολογία, 4, σ. 3 ↩

44. Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα, σ. 478 ↩

45. Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα, σ. 484 ↩

46. Γιαγκάζογλου, Σ., (2021), Μαθήματα Δογματικής Θεολογίας, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα, σ. 487 ↩

47. Φλωρόφσκυ, Γ., (1989), Θέματα Ορθοδόξου Θεολογίας, β’ έκδοση, Εκδόσεις Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ. 183 ↩

48. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 179 ↩

49. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 179 ↩

50. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 180 ↩

51. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 161-162 ↩

52. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 162 ↩

53. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 180 ↩

54. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 156-157 ↩

55. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 157-158 ↩

56. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 158 ↩

57. Γιαγκάζογλου, Σ., (2010), Φλωρόφσκυ και Λόσκυ. Σχόλια στη θεολογική διαμάχη για το πρόβλημα των δύο Οικονομιών, Θεολογία, 4, σ. 202 ↩

58. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 184 ↩

59. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 184-185 ↩

60. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 185 ↩

61. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 185 ↩

62. Φλωρόφσκυ, Γ., (1989), Θέματα Ορθοδόξου Θεολογίας, β’ έκδοση, Εκδόσεις Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ. 186 ↩

63. Φλωρόφσκυ, Γ., (1989), Θέματα Ορθοδόξου Θεολογίας, β’ έκδοση, Εκδόσεις Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ. 182 ↩

64. Ασπρούλης, Ν., (2016), «Η νεο-πατερική μεθοδολογία του Μητροπολίτη Περγάμου: από τον π.Γεώργιο Φλωρόφσκυ στη θεολογική γενιά του ’60», στον Συλλογικό τόμο: Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική - Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Παντελής Καλαϊτζίδης και Νικόλαος Ασπρούλης, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 45 ↩

65. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 162 ↩

66. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 155 ↩

67. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 163 ↩

68. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 163-164 ↩

69. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 164 ↩

70. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 351 ↩

71. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 164 ↩

72. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 353 ↩

73. Δημητριάδης, Β., (2013), Η διδασκαλία του π.Γεωργίου Φλωρόφσκυ για την Εκκλησία, Θεολογία, 1, σ. 95 ↩

74. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 42 ↩

75. Γιαγκάζογλου, Στ., (2010), Φλωρόφσκυ και Λόσκυ: Σχόλια στη θεολογική διαμάχη για το πρόβλημα των δύο οικονομιών, Θεολογία, 4/2010, σ. 190 ↩

76. Γιαγκάζογλου, Στ., (2010), Φλωρόφσκυ και Λόσκυ: Σχόλια στη θεολογική διαμάχη για το πρόβλημα των δύο οικονομικών, Θεολογία, 4/2010, σ. 190 ↩

77. Γιαγκάζογλου, Στ., (2010), Φλωρόφσκυ και Λόσκυ: Σχόλια στη θεολογική διαμάχη για το πρόβλημα των δύο οικονομιών, Θεολογία, 4/2010, σ. 190 ↩

78. Ματσούκας, Ν., (2018), Δογματική και Συμβολική Θεολογία: έκθεση της ορθόδοξης πίστης σε αντιπαράθεση με τη δυτική χριστιανοσύνη, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, σ. 355 ↩

79. Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, (2015), «Χριστιανισμός», στο Συλλογικό έργο, Οι Θρησκείες, Εκδοτική Αθηνών, τόμος 8, Αθήνα, σ. 176 ↩

80. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ. 49 ↩

81. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ. 49 ↩

82. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ. 49 ↩

83. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ. 50 ↩

84. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ. 51 ↩

85. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ. 51 ↩

86. Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, (1991-1992), Η Τριαδολογική βάση της Εκκλησιολογίας, Μαθήματα Χριστιανικής Δογματικής, Θέματα Ορθόδοξης Εκκλησιολογίας, Θεσσαλονίκη, Μαθήματα Ακαδημαϊκού έτους 1991 – 1992, ανακτήθηκε στις 13/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.oodegr.com/oode/dogmat1/ST2c.htm ↩

87. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 165 ↩

88. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 164 ↩

89. Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, (1991-1992), Η Τριαδολογική βάση της Εκκλησιολογίας, Μαθήματα Χριστιανικής Δογματικής, Θέματα Ορθόδοξης Εκκλησιολογίας, Θεσσαλονίκη, Μαθήματα Ακαδημαϊκού έτους 1991 – 1992, ανακτήθηκε στις 13/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.oodegr.com/oode/dogmat1/ST2c.htm ↩

90. Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, (1991-1992), Η Τριαδολογική βάση της Εκκλησιολογίας, Μαθήματα Χριστιανικής Δογματικής, Θέματα Ορθόδοξης Εκκλησιολογίας, Θεσσαλονίκη, Μαθήματα Ακαδημαϊκού έτους 1991 – 1992, ανακτήθηκε στις 13/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.oodegr.com/oode/dogmat1/ST2c.htm ↩

91. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 77 ↩

92. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 80 ↩

93. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ. 80 ↩

94. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 177 ↩

95. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 176 ↩

96. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 178 ↩

97. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ. 179 ↩

98. Γιαγκάζογλου, Σ., (2016), «Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας και οι εκκλησιολογικές συνέπειές της στο έργο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα» στον Συλλογικό τόμο, Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού σε ορθόδοξη και οικουμενική προοπτική, Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εποπτεία - Συντονισμός Ύλης Π. Καλαϊτζίδη-Ν. Ασπρούλη, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 166 ↩

99. Βασιλειάδης, Π., (2005), Lex Orandi – Λειτουργική θεολογία και λειτουργική αναγέννηση, Εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα, σ.74 ↩

100. Βασιλειάδης, Π., (2005), Lex Orandi – Λειτουργική θεολογία και λειτουργική αναγέννηση, Εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα, σ.10 ↩

101. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, σ. 215-216 ↩

102. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, σ. 185 ↩

103. Γιαγκάζογλου, Σ., (2002), «Περί Εκκλησίας», στο Συλλογικό Τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, σ. 191 ↩

104. Ασπρούλης, Ν., (2009), Αγία Τριάδα, Εκκλησία, Έσχατα. Συμβολή στην ευχαριστιακή εκκλησιολογία του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, Θεολογία, 4, σ. 293 ↩