Ο Άγιος Ιάκωβος, ο αποκαλούμενος Αδελφόθεος, κατέχει ξεχωριστή θέση στην πρώτη Εκκλησία. Δεν ανήκε στον κύκλο των Δώδεκα, όμως η παρουσία του ήταν τόσο κεντρική ώστε ο απόστολος Παύλος τον αναφέρει ως στύλο της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων. Η παράδοση τον τιμά ως πρώτο επίσκοπο της μητέρας των Εκκλησιών και ως μάρτυρα της πίστεως.
Ο τίτλος «Αδελφόθεος»
Ο χαρακτηρισμός «αδελφός του Κυρίου» δεν αμφισβητεί την αειπαρθενία της Θεοτόκου. Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, ο Ιάκωβος ήταν γιος του Ιωσήφ του Μνήστορος από προηγούμενο γάμο. Γι’ αυτό ονομάζεται Αδελφόθεος, δηλαδή κατά χάριν αδελφός του ενανθρωπήσαντος Υιού του Θεού. Στην προς Γαλάτας επιστολή ο Παύλος σημειώνει: «ἕτερον δὲ τῶν ἀποστόλων οὐκ εἶδον εἰ μὴ Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν τοῦ Κυρίου» (Γαλ. 1,19).
Ο πρώτος επίσκοπος Ιεροσολύμων
Η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση, όπως διασώζεται από τον Ευσέβιο Καισαρείας, αναφέρει ότι ο Ιάκωβος έλαβε τον θρόνο της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων από τον ίδιο τον Κύριο και τους αποστόλους. Στην αποστολική σύνοδο των Ιεροσολύμων (Πράξ. 15) ο λόγος του ήταν καθοριστικός για την αποδοχή των εξ εθνών χριστιανών χωρίς τον μωσαϊκό νόμο. Η αυστηρή και διακριτική του ζωή τον κατέστησε σεβαστό ακόμη και σε Ιουδαίους: ο Εγήσιππος, όπως τον διασώζει ο Ευσέβιος, περιγράφει ότι ήταν αφιερωμένος στον Θεό από την κοιλιά της μητέρας του, δεν έπινε οίνο ούτε έτρωγε έμψυχα, και οι γονάτιές του είχαν γίνει σαν καμήλας από τη συνεχή γονυκλισία.
Η επιστολή του Ιακώβου
Η επιστολή που φέρει το όνομά του συνοψίζει το ήθος της ιεροσολυμιτικής κοινότητας. Δεν αντιπαρατίθεται στη διδασκαλία του Παύλου περί χάριτος, αλλά επιμένει ότι η γνήσια πίστη εκφράζεται με έργα αγάπης. «Ἡ πίστις χωρὶς τῶν ἔργων νεκρά ἐστιν» (Ιακ. 2,26). Στην επιστολή βρίσκονται επίσης η θεραπευτική διδασκαλία για τη γλώσσα, την υπομονή στις θλίψεις και το μυστήριο του Ευχελαίου, που αποτελεί την πρώτη μαρτυρία του μυστηρίου.
Το μαρτύριό του
Κατά την ίδια αρχαία παράδοση, ο Ιάκωβος μαρτύρησε στην Ιερουσαλήμ λίγο πριν την καταστροφή του ναού. Όταν οι ιουδαϊκές αρχές τον έφεραν στο πτερύγιο του ναού και του ζήτησαν να αρνηθεί τον Ιησού, εκείνος ομολόγησε ότι ο Χριστός είναι ο Υιός του ανθρώπου που κάθεται στα δεξιά της Δυνάμεως. Τον έριξαν κάτω, τον λιθοβόλησαν και, ενώ ακόμη προσευχόταν υπέρ των διωκτών του, παρέδωσε το πνεύμα. Η μνήμη του τιμάται στις 23 Οκτωβρίου, αποτελώντας πρότυπο ποιμένα και μάρτυρα.