Η παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου είναι ίσως η πιο γυμνή από όλες τις διδασκαλίες του Κυρίου σχετικά με την προσευχή. Δύο άνθρωποι ανεβαίνουν στον ναό για να προσευχηθούν. Ο ένας Φαρισαίος, εκπρόσωπος της εξωτερικής ευσέβειας· ο άλλος τελώνης, μέλος ενός επαγγέλματος που συμβόλιζε για τους Ιουδαίους τη συνεργασία με τη ρωμαϊκή κατοχή και την αμαρτία. Στέκονται στον ίδιο χώρο, μιλούν στον ίδιο Θεό, αλλά κατεβαίνουν αλλιώς ο καθένας από αυτούς.
Τὸ νόημα
Η προσευχή του Φαρισαίου είναι τυπικά ορθή. Ευχαριστεί τον Θεό, μνημονεύει αρετές —νηστεία, ελεημοσύνη—, αναγνωρίζει ότι η διαφορά του από τους άλλους οφείλεται στη χάρη. Όμως κρύβει μέσα της δύο θανατηφόρα στοιχεία: τη σύγκριση με άλλους και τη βεβαιότητα. «Ὁ Θεός, εὐχαριστῶ σοι ὅτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων… ἢ καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης». Δεν προσεύχεται για να δοθεί· προσεύχεται για να επιβεβαιώσει την υπεροχή του.
Ο τελώνης δεν τολμά καν να σηκώσει τα μάτια. Στέκεται μακριά, χτυπά το στήθος του, λέει λίγες μόνο λέξεις: «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Δεν απαριθμεί αρετές γιατί δεν έχει· δεν συγκρίνεται με κανέναν γιατί ο μόνος του ορίζοντας είναι η ίδια του η ανάγκη. Η προσευχή του είναι αλήθεια χωρίς διακοσμήσεις.
Η κατάληξη είναι ξαφνική: «κατέβη οὗτος δεδικαιωμένος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ ἢ ἐκεῖνος». Ο τελώνης φεύγει δικαιωμένος, ο Φαρισαίος όχι. Η παραβολή κλείνει με τη γνωστή αρχή: «πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται».
Πατερικὲς προσεγγίσεις
Ο Ιερός Χρυσόστομος σχολιάζει με ακρίβεια το εξής παράδοξο: ο Φαρισαίος δεν λέει ψέματα. Πραγματικά νηστεύει δύο φορές την εβδομάδα και πραγματικά αποδεκατίζει· δεν είναι υποκριτής με την αυστηρή έννοια. Όμως οι αρετές του δηλητηριάζονται από τη σύγκριση. Ναυάγησε, λέει η πατερική ανάγνωση, μέσα στην ίδια την προσευχή — εκεί όπου περίμενε δικαίωση.
Στην ασκητική γραμματεία —από τους Πατέρες της ερήμου ως τη Φιλοκαλία— η ταπείνωση παρουσιάζεται ως η μήτρα όλων των αρετών. Όχι ως αυτοϋποτίμηση, αλλά ως καθαρή θέαση του εαυτού ενώπιον του Θεού. Η εβδομάδα του Τελώνου και του Φαρισαίου, που ανοίγει το Τριώδιο, είναι η εκκλησιαστική παιδαγωγία αυτής ακριβώς της θέασης.
Ἐφαρμογή
Η παραβολή μάς προειδοποιεί ότι μπορούμε να μετατρέψουμε ακόμα και τη χριστιανική ζωή σε εργαλείο αυτοδικαίωσης. Όταν προσευχόμαστε, η δοκιμή είναι αν ξεκινάμε από την ευχαρίστηση ή από την υπεροψία· από την ανάγκη ή από τη βεβαιότητα.