Εὑρετήριο Ναῶν καὶ Μοναστηριῶν
Ἐπιλεκτικὸς —ὄχι ἐξαντλητικός— κατάλογος τῶν μεγαλυτέρων προσκυνημάτων τῆς Ὀρθοδοξίας: τὸ Ἅγιον Ὄρος, τὰ Μετέωρα, τὰ μεγάλα προσκυνήματα τῆς Ἑλλάδος, οἱ ἱστορικοὶ ναοὶ τῆς Ρωμηοσύνης καὶ ἡ θεοβάδιστος Μονὴ τοῦ Σινᾶ. Σκοπὸς τοῦ εὑρετηρίου εἶναι ἡ συνοπτικὴ τοπογραφικὴ καὶ ἱστορικὴ ἀναφορά, ὄχι ἡ πλήρης ἐνημέρωσις γιὰ ἕκαστον ἀπὸ τὰ ἑκατοντάδες ἀκόμη ἱερὰ μνημεῖα.
Ἁγιορείτικες Μονές
Οἱ εἴκοσι κυρίαρχες μοναστικὲς μονὲς τοῦ Ἁγίου Ὄρους Ἄθω, παρατιθέμενες κατὰ τὴν παραδοσιακὴ ἱεραρχικὴ τάξιν. Ἕκαστη μονὴ ἀνήκει στὴν Ἱερὰ Κοινότητα τοῦ Ἁγίου Ὄρους καὶ ὑπάγεται κανονικῶς στὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον.
| Τάξις | Ὄνομα | Αἰὼν ἱδρύσεως | Πανηγυρίζει |
|---|---|---|---|
| 1 | Μεγίστη Λαύρα | Ι΄ αἰών (963) | Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Ἀθωνίτης |
| 2 | Βατοπεδίου | Ι΄ αἰών | Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου |
| 3 | Ἰβήρων | Ι΄ αἰών (980) | Κοίμησις τῆς Θεοτόκου · Παναγία Πορταΐτισσα |
| 4 | Χιλανδαρίου | ΙΒ΄ αἰών (1198) | Εἰσόδια τῆς Θεοτόκου · σερβικὴ μονή |
| 5 | Διονυσίου | ΙΔ΄ αἰών (1374) | Γενέθλιον τοῦ Τιμίου Προδρόμου |
| 6 | Κουτλουμουσίου | ΙΓ΄ αἰών | Μεταμόρφωσις τοῦ Σωτῆρος |
| 7 | Παντοκράτορος | ΙΔ΄ αἰών (1363) | Μεταμόρφωσις τοῦ Σωτῆρος |
| 8 | Ξηροποτάμου | Ι΄ αἰών | Ἅγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες |
| 9 | Ζωγράφου | Ι΄ αἰών | Ἅγιος Γεώργιος · βουλγαρικὴ μονή |
| 10 | Δοχειαρίου | Ι΄ αἰών | Ἀρχάγγελοι Μιχαὴλ καὶ Γαβριήλ · Παναγία Γοργοϋπήκοος |
| 11 | Καρακάλλου | ΙΑ΄ αἰών | Ἀπόστολοι Πέτρος καὶ Παῦλος |
| 12 | Φιλοθέου | Ι΄ αἰών | Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου |
| 13 | Σίμωνος Πέτρας | ΙΔ΄ αἰών | Γέννησις τοῦ Κυρίου |
| 14 | Ἁγίου Παύλου | Ι΄ αἰών | Ὑπαπαντὴ τοῦ Κυρίου |
| 15 | Σταυρονικήτα | ΙΣΤ΄ αἰών (1542) | Ἅγιος Νικόλαος |
| 16 | Ξενοφῶντος | Ι΄ αἰών | Ἅγιος Γεώργιος ὁ Τροπαιοφόρος |
| 17 | Γρηγορίου | ΙΔ΄ αἰών | Ἅγιος Νικόλαος |
| 18 | Ἐσφιγμένου | Ι΄ αἰών | Ἀνάληψις τοῦ Κυρίου |
| 19 | Ρωσικοῦ Ἁγίου Παντελεήμονος | ΙΑ΄ αἰών | Ἅγιος Παντελεήμων · ρωσικὴ μονή |
| 20 | Κωνσταμονίτου | ΙΑ΄ αἰών | Ἅγιος Στέφανος ὁ Πρωτομάρτυς |
Μετέωρα
Συγκρότημα μονῶν ἐπὶ μεγαλιθικῶν βραχωδῶν λοφίσκων στὴν θεσσαλικὴ πεδιάδα, παρὰ τὴν Καλαμπάκα. Ὁ μοναχισμὸς ἐνεφανίσθη ἤδη ἀπὸ τὸν ΙΑ΄ αἰ. ὡς ἀσκητική, καὶ ὀργανώθη σὲ μονὲς τὸν ΙΔ΄ αἰ. Σήμερον λειτουργοῦν ἕξι.
| Ὄνομα | Αἰὼν ἱδρύσεως | Πανηγυρίζει | Σημείωσις |
|---|---|---|---|
| Μεγάλο Μετέωρο (Μεταμορφώσεως) | ΙΔ΄ αἰών (1340) | Μεταμόρφωσις τοῦ Σωτῆρος | Ἡ μεγαλύτερη καὶ ἀρχαιότερη μονὴ τοῦ συμπλέγματος. Ἱδρυτὴς ὁ ὅσιος Ἀθανάσιος ὁ Μετεωρίτης. |
| Βαρλαάμ | ΙΔ΄ αἰών (1350) | Ἅγιοι Πάντες | Ἀνακαινίσθη τὸν ΙΣΤ΄ αἰ. ἀπὸ τοὺς ἀδελφοὺς Νεκτάριο καὶ Θεοφάνη Ἀψαρᾶ. |
| Ἁγίου Στεφάνου | ΙΔ΄ αἰών | Ἅγιος Χαράλαμπος | Σήμερα γυναικεῖο μοναστήρι. Προσβάσιμο μὲ γέφυρα. |
| Ἁγίας Τριάδος | ΙΕ΄ αἰών (1476) | Ἁγία Τριάς | Πρόσβασις διὰ 140 σκαλοπατιῶν λαξευμένων στὸν βράχο. |
| Ρουσσάνου | ΙΣΤ΄ αἰών (1545) | Ἁγία Βαρβάρα | Σήμερα γυναικεῖο μοναστήρι. Ἁγιογραφίες σχολῆς Θεοφάνους. |
| Ἁγίου Νικολάου Ἀναπαυσᾶ | ΙΔ΄ αἰών | Ἅγιος Νικόλαος | Τοιχογραφίες τοῦ Θεοφάνους Στρελίτζα τοῦ Κρητός (1527). |
Μεγάλα προσκυνήματα τῆς Ἑλλάδος
Πανελλήνια καὶ διεθνῆ προσκυνήματα: μονὲς καὶ ναοὶ μὲ θαυματουργὲς εἰκόνες, ἱερὰ λείψανα, ἢ διακριτὴ ἱστορικὴ καὶ πνευματικὴ σημασία.
| Ὄνομα | Τοποθεσία | Αἰὼν ἱδρύσεως | Σημείωσις |
|---|---|---|---|
| Παναγία Τήνου | Τῆνος, Κυκλάδες | ΙΘ΄ αἰών (1823) | Εὕρεσις θαυματουργοῦ εἰκονίσματος Εὐαγγελισμοῦ τὸ 1822/3. Πανηγυρίζει 25 Μαρτίου καὶ 15 Αὐγούστου. |
| Παναγία Σουμελᾶ | Καστανιά Βερμίου | Δ΄ αἰών (Πόντος) | Μεταφορὰ εἰκόνος ἀπὸ τὸν Πόντο μετὰ τὸ 1922. Σήμερον στὸ Βέρμιον. |
| Ἑκατονταπυλιανή | Παροικία Πάρου | Δ΄ αἰών | Ἀποδίδεται στὴν Ἁγία Ἑλένη. Μία τῶν ἀρχαιοτέρων χριστιανικῶν ἐκκλησιῶν τῆς Ἑλλάδος. |
| Πατμιάδα Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Θεολόγου | Πάτμος, Δωδεκάνησα | ΙΑ΄ αἰών (1088) | Ἱδρυτὴς ὁ ὅσιος Χριστόδουλος. UNESCO. Σπήλαιον τῆς Ἀποκαλύψεως. |
| Μονὴ Ἁγίας Λαύρας | Καλάβρυτα Ἀχαΐας | Ι΄ αἰών (961) | Τόπος τῆς ἐνάρξεως τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως (25 Μαρτίου 1821). |
| Μονὴ Μέγα Σπηλαίου | Καλάβρυτα Ἀχαΐας | Δ΄ αἰών | Μία τῶν ἀρχαιοτέρων μονῶν τῆς Ἑλλάδος. Θαυματουργὴ εἰκόνα τῆς Παναγίας ἀπὸ κερὶ καὶ μαστίχα. |
| Μονὴ Ὁσίου Λουκᾶ | Στείρι Βοιωτίας | ΙΑ΄ αἰών | UNESCO. Ψηφιδωτὰ τῶν μέσων βυζαντινῶν χρόνων. Ὅσιος Λουκᾶς ὁ Στειριώτης. |
| Μονὴ Δαφνίου | Χαϊδάρι Ἀττικῆς | ΙΑ΄ αἰών | UNESCO. Ψηφιδωτὰ μεσοβυζαντινῆς περιόδου. Παντοκράτωρ τοῦ τρούλλου. |
| Νέα Μονὴ Χίου | Χίος | ΙΑ΄ αἰών (1042) | UNESCO. Ἵδρυσις ἐπὶ Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου. Ψηφιδωτὰ μνημειώδους τέχνης. |
| Παναγία Παναχραντοῦ | Ἄνδρος, Κυκλάδες | Ι΄ αἰών | Ἵδρυσις ἐπὶ Νικηφόρου Φωκᾶ. Θαυματουργὴ εἰκόνα ἀποδιδομένη στὸν εὐαγγελιστὴ Λουκᾶ. |
| Μονὴ Ἁγίου Ἰωάννου Προδρόμου | Ἀκριτοχώρι Σερρῶν | ΙΓ΄ αἰών | Σταυροπηγιακὴ μονὴ ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ Στρυμόνος. |
| Μονὴ Παναγίας Μαλεβῆς | Ἀρκαδία | Ι΄ αἰών | Θαυματουργὴ εἰκόνα ἡ Μυροβλήτισσα. Ὑψόμετρον ~1.030 μ. |
| Μονὴ Παναγίας Προυσιωτίσσης | Προυσὸς Εὐρυτανίας | Θ΄ αἰών | Εἰκόνα τῆς Παναγίας Προυσιωτίσσης ἀποδιδομένη στὸν εὐαγγελιστὴ Λουκᾶ. |
| Μονὴ Ἁγίου Νεοφύτου | Πάφος, Κύπρος | ΙΒ΄ αἰών (1159) | Ἐγκλείστρα τοῦ ὁσίου Νεοφύτου. Σπάνιες τοιχογραφίες τοῦ ΙΒ΄ αἰ. |
| Μονὴ Κύκκου | Τρόοδος, Κύπρος | ΙΑ΄ αἰών (1080) | Πλουσιοτέρα μονὴ τῆς Κύπρου. Εἰκόνα τῆς Παναγίας Κυκκωτίσσης. |
Ἱστορικοὶ ναοί
Καθεδρικοὶ καὶ μνημειακοὶ ναοὶ τῆς Ρωμηοσύνης μὲ ἰδιαιτέρα συμβολικὴ καὶ λατρευτικὴ θέσι στὸ ὀρθόδοξο φρόνημα.
| Ὄνομα | Τοποθεσία | Αἰὼν ἱδρύσεως | Σημείωσις |
|---|---|---|---|
| Ἁγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως | Κωνσταντινούπολις | ΣΤ΄ αἰών (537) | Ἔργον Ἰουστινιανοῦ Α΄. Ἕδρα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἕως τὸ 1453. |
| Παναγία τῶν Βλαχερνῶν | Κωνσταντινούπολις | Ε΄ αἰών | Τόπος τῆς ἀναμνήσεως τῆς Ἁγίας Σκέπης (1 Ὀκτωβρίου). |
| Ναὸς τῆς Ἀναστάσεως | Ἱεροσόλυμα | Δ΄ αἰών | Παναγιοτάφιον. Ἁγία Ἑλένη. Τελετὴ τοῦ Ἁγίου Φωτὸς κατὰ τὸ Πάσχα. |
| Ἁγία Σοφία Θεσσαλονίκης | Θεσσαλονίκη | Η΄ αἰών | UNESCO. Ψηφιδωτὰ τῆς Ἀναλήψεως. Ἱστορικὸς μητροπολιτικὸς ναός. |
| Ναὸς Ἁγίου Δημητρίου | Θεσσαλονίκη | Ε΄ αἰών | UNESCO. Πεντάκλιτος βασιλική. Τάφος τοῦ ἁγίου μυροβλήτου πολιούχου. |
| Μητρόπολις Ἀθηνῶν | Ἀθήνα | ΙΘ΄ αἰών (1862) | Καθεδρικὸς Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου. Ἕδρα τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν. |
| Ναὸς Ἁγίου Ἀνδρέου Πατρῶν | Πάτρα | Κ΄ αἰών (1908–74) | Μέγιστος ναὸς τῶν Βαλκανίων. Τάφος καὶ Τιμία Κάρα τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Ἀνδρέου. |
| Ναὸς Ἁγίου Σπυρίδωνος | Κέρκυρα | ΙΣΤ΄ αἰών (1590) | Σκήνωμα τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος. Λιτανεῖες τῆς πόλεως 4 φορὲς τὸν χρόνο. |
| Ναὸς Ἁγίου Διονυσίου | Ζάκυνθος | ΙΘ΄ αἰών (1893) | Σκήνωμα τοῦ ἁγίου Διονυσίου, πολιούχου τῆς νήσου. |
| Καθεδρικὸς Ἁγίου Νικολάου | Ἑρμούπολις, Σύρος | ΙΘ΄ αἰών (1870) | Νεοκλασικὸς καθεδρικὸς τῆς Ἑρμουπόλεως. Ἕδρα τῆς Μητροπόλεως Σύρου. |
Σινᾶ
Ἡ θεοβάδιστος Μονὴ τοῦ Σινᾶ — αὐτόνομος, μὲ ἰδίαν ἀρχιεπισκοπήν — παραμένει ζωντανὸς τόπος προσκυνήσεως ἀπὸ τὸν ΣΤ΄ αἰῶνα συνεχῶς.
| Ὄνομα | Τοποθεσία | Αἰὼν ἱδρύσεως | Σημείωσις |
|---|---|---|---|
| Μονὴ Ἁγίας Αἰκατερίνης τοῦ Σινᾶ | Ὄρος Σινᾶ, Αἴγυπτος | ΣΤ΄ αἰών (548–565) | UNESCO. Ἱδρύθη ἐπὶ Ἰουστινιανοῦ. Αὐτόνομος Ἀρχιεπισκοπή. Ἡ ἀρχαιοτέρα συνεχῶς λειτουργοῦσα μονὴ τῆς χριστιανωσύνης. Σπίνθηρ τῆς Καιομένης Βάτου. |