Ἀχειροποίητος

Ἡ Ἀχειροποίητος εἶναι μία ἀπ’ τὶς ἀρχαιότερες ἐκκλησίες τῆς χριστιανοσύνης ποὺ βρίσκεται σὲ ἀδιάκοπη λειτουργία ἀπ’ τὰ μέσα τοῦ 5ου αἰῶνος ἕως σήμερα.

Ἱστορία

Ὁ ναὸς κτίστηκε γύρω στὰ μέσα τοῦ 5ου αἰῶνος (περ. 450–470) καὶ ἀφιερώθηκε στὴ Θεοτόκο. Τὸ ὄνομα «Ἀχειροποίητος» ἐπικράτησε ἀργότερα, ἀπὸ θαυματουργὴ εἰκόνα τῆς Παναγίας ποὺ φυλασσόταν ἐδῶ καὶ θεωρεῖτο «ἀχειροποίητη», δηλαδὴ μὴ φτιαγμένη ἀπὸ ἀνθρώπινο χέρι. Μετὰ τὴν κατάκτηση τῆς πόλεως ἀπ’ τοὺς Ὀθωμανοὺς μετατράπηκε σὲ τζαμί (Eski Cami)· ἐπέστρεψε στὴ χριστιανικὴ λατρεία τὸν 20ὸ αἰῶνα.

Ἀρχιτεκτονική

Ἀνήκει στὸν τύπο τῆς ξυλόστεγης τρίκλιτης βασιλικῆς μὲ ὑπερῷα. Δύο σειρὲς κιόνων χωρίζουν τὸν χῶρο σὲ τρία κλίτη καὶ καταλήγουν στὴν ἡμικυκλικὴ κόγχη τοῦ ἱεροῦ. Τὰ μαρμάρινα κιονόκρανα, θεοδοσιανοῦ τύπου μὲ ἀνεμιζόμενα φύλλα ἀκάνθου, συγκαταλέγονται στὰ καλύτερα δείγματα τῆς πρώιμης βυζαντινῆς γλυπτικῆς.

Ψηφιδωτά

Δὲν σώζεται εἰκονιστικὸς διάκοσμος, ἀλλὰ στὰ ἐσωρράχια τῶν τόξων τῆς κιονοστοιχίας ἐπιβιώνει τμῆμα τοῦ ἀρχικοῦ ψηφιδωτοῦ διακόσμου τοῦ 5ου αἰῶνος: σταυροί, πτηνά, καρποὶ καὶ φυτικὰ θέματα σὲ λαμπερὸ χρυσὸ βάθος, χαρακτηριστικὰ τῆς μὴ ἀνθρωπομορφικῆς παλαιοχριστιανικῆς διακόσμησης.

Σημασία

Ἡ Ἀχειροποίητος, μαζὶ μὲ τὰ ὑπόλοιπα παλαιοχριστιανικὰ καὶ βυζαντινὰ μνημεῖα τῆς Θεσσαλονίκης, ἔχει ἐγγραφεῖ στὸν κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιᾶς τῆς UNESCO. Ὡς ἕνας ἀπ’ τοὺς ἐλάχιστους ναοὺς ποὺ διατήρησαν τὴν παλαιοχριστιανικὴ μορφή τους σχεδὸν ἀκέραιη, ἀποτελεῖ πολύτιμο κρίκο γιὰ τὴ μελέτη τῆς ἐξέλιξης τῆς βασιλικῆς.