Θεοτόκος Κυριώτισσα (Καλεντερχανέ)

Ὁ ναὸς ποὺ σήμερα λέγεται Καλεντερχανὲ ταυτίζεται κατὰ πᾶσα πιθανότητα μὲ τὴ βυζαντινὴ ἐκκλησία τῆς Θεοτόκου Κυριωτίσσης καὶ ξεχωρίζει γιὰ τὸ σπάνιο προεικονομαχικὸ ψηφιδωτό του.

Ἱστορία

Στὴ θέση αὐτή, κοντὰ στὸ ὑδραγωγεῖο τοῦ Οὐάλη, ὑπῆρχαν ναοὶ ἤδη ἀπὸ τὸν 6ο αἰώνα. Ὁ σημερινὸς σταυροειδὴς ναὸς οἰκοδομήθηκε γύρω στὸν 12ο αἰώνα. Κατὰ τὴ Λατινικὴ κατοχὴ (1204–1261) πέρασε σὲ φραγκισκανοὺς μοναχούς, οἱ ὁποῖοι φιλοτέχνησαν στὸ παρεκκλήσιό του ἕναν εἰκονογραφικὸ κύκλο τοῦ ἁγίου Φραγκίσκου τῆς Ἀσίζης — τὸν ἀρχαιότερο γνωστὸ τοῦ ἁγίου. Μετὰ τὴν Ἅλωση παραχωρήθηκε σὲ δερβίσηδες τοῦ τάγματος τῶν Καλεντερήδων, ἀπ’ ὅπου καὶ ἡ σημερινὴ ὀνομασία· σήμερα λειτουργεῖ ὡς τζαμί.

Ἀρχιτεκτονική

Πρόκειται γιὰ ναὸ τοῦ σταυροειδοῦς ἐγγεγραμμένου τύπου, μὲ ψηλὸ μεσαῖο κλίτος καὶ εὐρὺ ἱερό. Ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικότερα γνωρίσματά του εἶναι ἡ ἐξαιρετικὰ καλὰ διατηρημένη ὀρθομαρμάρωση (ἐπένδυση τῶν τοίχων μὲ πολύχρωμες μαρμάρινες πλάκες), ποὺ δίνει μιὰν εἰκόνα τῆς αἰσθητικῆς πολυτέλειας ἑνὸς μεσοβυζαντινοῦ ναοῦ.

Ψηφιδωτὰ καὶ τοιχογραφίες

Στὸ νότιο παρεκκλήσιο ἀποκαλύφθηκε ψηφιδωτὸ τῆς Ὑπαπαντῆς (Παρουσιάσεως τοῦ Χριστοῦ στὸν Ναό), ποὺ χρονολογεῖται πρὶν τὴν εἰκονομαχία (7ος αἰ.) — ἕνα ἀπὸ τὰ ἐλάχιστα προεικονομαχικὰ εἰκονιστικὰ ψηφιδωτὰ ποὺ σώζονται στὴν Πόλη. Δίπλα του, οἱ ἀποτοιχισμένες πλέον τοιχογραφίες τοῦ ἁγίου Φραγκίσκου μαρτυροῦν τὸ σύντομο λατινικὸ παρελθὸν τοῦ ναοῦ. Ἔτσι τὸ Καλεντερχανὲ συμπυκνώνει σὲ ἕνα μνημεῖο τρεῖς κόσμους: τὸν παλαιοχριστιανικό, τὸν μεσοβυζαντινὸ καὶ τὸν λατινικό.