Μικρὴ Μητρόπολη Ἀθηνῶν

Ἡ Μικρὴ Μητρόπολη τῶν Ἀθηνῶν, ἀφιερωμένη στὴν Παναγία τὴ Γοργοεπήκοο καὶ τὸν ἅγιο Ἐλευθέριο, εἶναι ἕνας μικρὸς ὑστεροβυζαντινὸς ναὸς ποὺ ξεχωρίζει γιατὶ οἰκοδομήθηκε ἐξ ὁλοκλήρου ἀπὸ μάρμαρα σὲ δεύτερη χρήση.

Ἱστορία

Ὁ ναὸς ἀνάγεται στὸν 12ο αἰώνα καὶ στέκει δίπλα στὸν μεγάλο μητροπολιτικὸ ναὸ τῶν Ἀθηνῶν — ἐξ οὗ καὶ ἡ λαϊκὴ ὀνομασία «Μικρὴ Μητρόπολη». Ἐπὶ Ὀθωνικῆς ἐποχῆς χρησιμοποιήθηκε γιὰ διάφορες χρήσεις πρὶν ἀποδοθεῖ ξανὰ στὴ λατρεία. Παρὰ τὸ μικρό του μέγεθος, παραμένει ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἀγαπητὰ μνημεῖα τῆς βυζαντινῆς Ἀθήνας.

Ἀρχιτεκτονική

Ἀνήκει στὸν τύπο τοῦ σταυροειδοῦς ἐγγεγραμμένου μὲ τροῦλο, σὲ μικρὴ κλίμακα. Τὸ μοναδικό του γνώρισμα εἶναι ἡ τοιχοποιία: ἀντὶ γιὰ συνηθισμένη πλινθοπερίκλειστη δομή, οἱ ὄψεις του εἶναι καλυμμένες ἐξ ὁλοκλήρου μὲ ἀρχαῖα καὶ παλαιοχριστιανικὰ μαρμάρινα μέλη σὲ δεύτερη χρήση (σπόλια). Ἀνάμεσά τους ξεχωρίζει ἕνα ἀρχαῖο ἀνάγλυφο ἑορτολόγιο-ζωφόρος, ποὺ ἐντοιχίστηκε πάνω ἀπὸ τὴ δυτικὴ εἴσοδο.

Τὰ σπόλια

Τὰ ἐντοιχισμένα μάρμαρα προέρχονται ἀπὸ ποικίλα μνημεῖα καὶ ἐποχές: κλασικὰ καὶ ρωμαϊκὰ ἀνάγλυφα, ἐπιτύμβιες στῆλες, διακοσμητικὰ γεῖσα καὶ παλαιοχριστιανικὰ θωράκια. Σὲ ὁρισμένα οἱ βυζαντινοὶ μάστορες χάραξαν σταυροὺς γιὰ νὰ τὰ «ἐκχριστιανίσουν». Ἔτσι ἡ ὄψη τοῦ ναοῦ λειτουργεῖ σὰν ἀνοιχτὸ μουσεῖο, ὅπου ἡ ἀρχαία Ἀθήνα συνομιλεῖ μὲ τὴ χριστιανική.

Σημασία

Ἡ Μικρὴ Μητρόπολη ἐνσαρκώνει μὲ τρόπο μοναδικὸ τὴ συνέχεια τῆς ἑλληνικῆς πόλεως: τὸ ἀρχαῖο ὑλικὸ δὲν καταστρέφεται ἀλλὰ ἐνσωματώνεται καὶ ἀφιερώνεται ἐκ νέου στὴ λατρεία. Παραμένει ἕνας ζωντανὸς ναὸς καὶ ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον φωτογραφημένα βυζαντινὰ μνημεῖα τῆς Ἀθήνας.