Ο Μέγας Αντώνιος θεωρείται ο πατριάρχης του χριστιανικού ερημιτικού βίου. Αν και η ασκητική παράδοση είχε ήδη παρουσιαστεί πριν από αυτόν στη χριστιανική εμπειρία, με τον Αντώνιο ο μοναχισμός αποκτά συνειδητή μορφή και αναγνωρίσιμο πρότυπο.
Η αναχώρηση και το νόημά της
Νεαρός κληρονόμος ευπορίας στην Αίγυπτο, ο Αντώνιος άκουσε στην ευαγγελική περικοπή του πλουσίου νεανίσκου την κλήση να εγκαταλείψει τα υπάρχοντά του και να ακολουθήσει τον Χριστό. Διένειμε την περιουσία και αποσύρθηκε σταδιακά σε όλο και πιο απόμερους τόπους της αιγυπτιακής ερήμου.
Η αναχώρησή του δεν ήταν φυγή, αλλά συνειδητή είσοδος σε πνευματικό αγώνα. Η έρημος γίνεται τόπος συνάντησης με τον Θεό και ταυτόχρονα μέτωπο μάχης κατά των παθών και των δαιμονίων.
Ο βίος υπό τον Μέγα Αθανάσιο
Η μορφή του γνωρίστηκε ευρέως διά του «Βίου του Αντωνίου» που συνέγραψε ο άγιος Αθανάσιος Αλεξανδρείας. Το έργο αυτό άσκησε βαθιά επιρροή στη χριστιανική Ανατολή και Δύση. Παρουσίασε τον Αντώνιο ως πρότυπο ανθρώπου που, διά της απαρνήσεως του εαυτού, ανακαινίζεται κατά Χριστόν.
Η γενναία επιστροφή του στην πόλη κατά τη διάρκεια των διωγμών, καθώς και η συμπαράστασή του προς τον Αθανάσιο εναντίον του αρειανισμού, αποδεικνύουν ότι η ερημιτική ζωή δεν συνεπάγεται αποκοπή από την Εκκλησία.
Η κληρονομιά
Με τον Αντώνιο ο ερημιτισμός ριζώνει στην ορθόδοξη παράδοση ως ένας από τους θεμελιώδεις τρόπους χριστιανικής ζωής, μαζί με τον κοινοβιακό βίο. Μαθητές και επιγονοί επεξέτειναν το πνεύμα του στην Παλαιστίνη, στη Συρία, στη Μικρά Ασία και στη Σινά. Δίχως αυτή την απαρχή είναι αδιανόητη η μετέπειτα φιλοκαλική παράδοση και ο ησυχασμός του Άθωνος.
Η ασκητική θεολογία του Αντωνίου
Στα αποφθέγματα και στα κείμενα που του αποδίδονται διακρίνεται βασική γραμμή πνευματικής διδασκαλίας. Η αμαρτία δεν είναι απλώς παράβαση κανόνος, αλλά διασκορπισμός του νοός. Ο μοναχός καλείται στην επανασυλλογή, στη συγκέντρωση των δυνάμεων της ψυχής και στη στροφή τους προς τον Χριστό.
Στο πρόσωπο του Αντωνίου η ορθόδοξη παράδοση αναγνωρίζει έναν ταπεινό αγωνιστή, όχι θεωρητικό συγγραφέα. Δίδαξε με την ίδια του τη ζωή ότι η αληθινή θεολογία δεν είναι σχολαστική γνώση, αλλά καρπός ασκήσεως, διακρίσεως και ευχαριστιακής μετοχής.