Στα τέλη του 18ου αιώνα, σε μια εποχή που η Ορθόδοξη Ανατολή ζούσε υπό ξένη κυριαρχία και η Δυτική Ευρώπη βρισκόταν στον ζενίθ του Διαφωτισμού, συντελέστηκε στον ελληνικό και στον σλαβικό κόσμο ένα πνευματικό γεγονός που πέρασε σχεδόν απαρατήρητο από τους ιστορικούς της εποχής: η φιλοκαλική αναγέννηση. Πρόκειται για μια συστηματική επανανακάλυψη και διάδοση της νηπτικής παραδόσεως των Πατέρων.
Νικόδημος ο Αγιορείτης και Μακάριος Νοταράς
Στο Άγιον Όρος, ο όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, σε συνεργασία με τον άγιο Μακάριο Νοταρά, πρώην μητροπολίτη Κορίνθου, συνέλεξε και επιμελήθηκε ένα ογκώδες ανθολόγιο νηπτικών κειμένων από τον 4ο έως τον 15ο αιώνα. Το έργο αυτό, η «Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών», εκδόθηκε στη Βενετία το 1782 και έμελλε να αλλάξει τον ρου της ορθόδοξης πνευματικής ζωής.
Η Φιλοκαλία δεν ήταν απλή ανθολογία. Ήταν συγκροτημένη πνευματική παιδαγωγία: ο πιστός μυούταν στη νηπτική ζωή — διάκριση λογισμών, καρδιακή προσευχή, πάλη με τα πάθη — μέσα από κείμενα του Ευαγρίου, του Διαδόχου Φωτικής, του Μαξίμου του Ομολογητή, του Συμεών Νέου Θεολόγου, του Γρηγορίου Παλαμά. Το ίδιο διάστημα ο Νικόδημος εξέδωσε και άλλα σημαντικά έργα — τη «Νέα Κλίμακα», το «Νέο Εκλόγιο», τον «Πηδάλιο» — ανανεώνοντας τη σύνολη πνευματική παρακαταθήκη της Εκκλησίας.
Παΐσιος Velichkovsky και η σλαβική μετάφραση
Παράλληλα και ανεξάρτητα, στη Μολδαβία, ο όσιος Παΐσιος Velichkovsky οργάνωσε ένα πνευματικό κίνημα γύρω από τη μετάφραση των ίδιων νηπτικών κειμένων στη σλαβική γλώσσα. Ο Παΐσιος, αφού έζησε στο Άγιον Όρος και ασκήθηκε στην προσευχή του Ιησού, εγκαταστάθηκε στη μονή Νεάμτς και μετέφρασε τη «Φιλοκαλία» στη σλαβονική. Η έκδοση κυκλοφόρησε στη Μόσχα το 1793 και έγινε αφορμή για ευρύτατη πνευματική αναγέννηση σε ολόκληρη την Ορθόδοξη Ρωσία.
Καρποί και απήχηση
Από αυτή την κίνηση γεννήθηκαν ή τράφηκαν πολλά πνευματικά ρεύματα του 19ου αιώνα. Στη Ρωσία, η παράδοση των στάρετς της Όπτινα, η μορφή του αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ, η εμπειρία του ανώνυμου προσκυνητή — όλα αυτά συνδέονται έμμεσα ή άμεσα με τη φιλοκαλική αναγέννηση. Στην Ελλάδα, η νηπτική παράδοση κράτησε τους ορθόδοξους πιστούς ριζωμένους στη ζωή της προσευχής σε εποχή κρίσεως πολιτικής και πολιτιστικής.
Έτσι, τη στιγμή που η Δύση πίστευε ότι ο μυστικισμός είχε παρέλθει, η Ανατολή ξανάβρισκε την πιο βαθιά πηγή της.