Η Νεκρώσιμος Ακολουθία είναι μία από τις πιο πυκνές θεολογικά ακολουθίες της Εκκλησίας. Συνοδεύει τον κεκοιμημένο από τον οίκο ή τον ναό προς τον τάφο, και εκφράζει τη ζώσα ορθόδοξη πίστη για τον θάνατο και την αιωνιότητα.
Από τον θάνατο στην κοίμηση
Η ίδια η ονομασία της ακολουθίας αποκαλύπτει την οπτική της Εκκλησίας. Δεν χρησιμοποιείται η λέξη «νεκρός» ως οριστικός χαρακτηρισμός, αλλά «κοιμηθείς». Ο θάνατος δεν γίνεται δεκτός ως απόλυτο τέλος, αλλά ως ύπνος προσωρινός εν αναμονή της κοινής αναστάσεως.
Η αλλαγή αυτή του λεξιλογίου ριζώνει στη χριστολογία. Επειδή ο Χριστός ανέστη, ο θάνατος δεν είναι πλέον ο ίδιος. Όπως ψάλλει η Εκκλησία τη νύχτα του Πάσχα, «θανάτω θάνατον πατήσας».
Δομή και ύφος της ακολουθίας
Η ακολουθία περιέχει αρχαία ιδιόμελα του Δαμασκηνού, ψαλμούς, ευαγγελική περικοπή, ευχές και αρχαίους θρηνητικούς ύμνους. Συνδυάζει βαθύ πένθος και αναστάσιμη ελπίδα.
Οι ύμνοι θρηνούν την ματαιότητα του βίου — «πάντα ματαιότης τα ανθρώπινα», «θρηνώ και οδύρομαι όταν εννοήσω τον θάνατον» — αλλά στο κορυφαίο σημείο εκλιπαρούν τον Χριστό για ανάπαυση και άφεση. Δεν σκιάζεται η οδύνη, αλλά τοποθετείται σε εσχατολογικό φως.
Το νόημα του ασπασμού και της εξόδου
Στο τέλος, οι παρόντες ασπάζονται τον κεκοιμημένο σε σημείο καταλλαγής και αποχαιρετισμού «εις χρόνον προς ώραν». Η σορός φέρεται στον τάφο με ψαλμούς. Η Εκκλησία δεν αποκρύπτει την οδύνη του χωρισμού, αλλά τον εντάσσει στη μυστηριακή πορεία προς την κοινή ανάσταση.
Έτσι η Νεκρώσιμος Ακολουθία αποκαλύπτεται ως λειτουργική κατήχηση για τους ζώντας. Διδάσκει την μνήμη του θανάτου ως καρπό ταπεινώσεως, και τη βεβαιότητα της αναστάσεως ως καρπό πίστεως.
Σημαντικός είναι ο ρόλος των ευχών συγχωρήσεως που αναγινώσκει ο ιερέας. Δεν αποτελούν μαγική αυτόματη παρέμβαση, αλλά έκκληση της Εκκλησίας προς τον δικαιοκρίτη Κύριο, ώστε να συγχωρηθούν τα παραπτώματα του κεκοιμημένου διά της κοινής παρακλήσεως του σώματος του Χριστού.
Στην ορθόδοξη παράδοση η ταφή — όχι η καύση — αναγνωρίζεται ως ο αρμόζων τρόπος εξόδου. Το ανθρώπινο σώμα, αγιασμένο διά του βαπτίσματος και της ευχαριστίας, αναμένει την κοινή ανάσταση. Η γη γίνεται προσωρινός φύλακας ενός θησαυρού που η Εκκλησία προσδοκά να ανακαινισθεί στην έσχατη ημέρα.