Η ορθόδοξη Εκκλησία δεν αφήνει την προσευχή στο τυχαίο. Έχει διαμορφώσει έναν εβδομαδιαίο και ημερήσιο κύκλο προσευχής που πλαισιώνει τη ζωή του πιστού. Αυτή η λειτουργική ασκητική, βαθιά ενταγμένη στην παράδοση, είναι μία από τις σημαντικότερες δομές της πνευματικής ζωής.
Ο κύκλος της ημέρας
Στη μοναχική παράδοση η ημέρα οργανώνεται γύρω από τις ώρες της προσευχής: εσπερινός, απόδειπνο, μεσονυκτικό, όρθρος, πρώτη, τρίτη, έκτη, ενάτη ώρα. Καθεμιά από αυτές αντιστοιχεί σε στιγμή της ημέρας και σε γεγονός της θείας οικονομίας. Η ενάτη θυμίζει την ώρα του θανάτου του Κυρίου. Η τρίτη την κάθοδο του Πνεύματος. Η έκτη τη σταύρωση.
Ο λαϊκός πιστός δεν τηρεί όλες τις ώρες. Αλλά και η μεγαλύτερη λαϊκή ευσέβεια διατήρησε δύο σταθερά σημεία: την προσευχή το πρωί κατά την έγερση και την προσευχή το βράδυ πριν την κατάκλιση. Αυτές οι δύο ώρες είναι ανθρωπολογικά κρίσιμες. Πλαισιώνουν τη συνείδηση και προσφέρουν τις στιγμές διακρίσεως απέναντι στη ροή του χρόνου.
Ο κύκλος της εβδομάδας
Κάθε ημέρα της εβδομάδας έχει στην ορθόδοξη παράδοση ιδιαίτερο λειτουργικό χρωματισμό. Η Δευτέρα είναι αφιερωμένη στους ασωμάτους αγγέλους. Η Τρίτη στον Ιωάννη Πρόδρομο. Η Τετάρτη στον Σταυρό και την Θεοτόκο. Η Πέμπτη στους αποστόλους και τον Νικόλαο. Η Παρασκευή στον Σταυρό. Το Σάββατο στους κεκοιμημένους και όλους τους αγίους. Η Κυριακή στην Ανάσταση.
Αυτή η οργάνωση δίνει στον χρόνο ένα ρυθμό. Δεν είναι όλες οι μέρες ίδιες. Καθεμιά καλεί σε διαφορετική θεματική προσευχή. Έτσι ο πιστός δεν χάνεται στη μονοτονία, αλλά κινείται σε έναν εκκλησιολογικό χρόνο που τον περιβάλλει.
Νηστεία και προσευχή
Η νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής, παγκόσμια συνήθεια της ορθοδοξίας, ενώνει σώμα και προσευχή. Δεν είναι αποκλειστικά διατροφική απόφαση. Είναι λειτουργική πράξη που συνδέει τη μέρα με το πάθος του Κυρίου. Η νηστεία ξυπνά τη μνήμη και προετοιμάζει την προσευχή.
Έτσι η εβδομάδα δεν είναι μια απλή ακολουθία επτά ημερών. Είναι ένα πνευματικό χορογραφικό σύνολο, μέσα στο οποίο οι κυκλικές επαναλήψεις δομούν την υπαρξιακή ζωή.
Η ενσωμάτωση στη ζωή
Για τον λαϊκό πιστό η εφαρμογή της λειτουργικής ασκητικής χρειάζεται διάκριση. Δεν επιδιώκεται η αυτούσια μεταφορά του μοναχικού ωρολογίου. Επιδιώκεται όμως η συμμετοχή στον γενικό ρυθμό. Πρωινή προσευχή, βραδινή προσευχή, νηστεία Τετάρτης και Παρασκευής, παρουσία στη Λειτουργία της Κυριακής.
Όπου αυτά τηρούνται με σταθερότητα, χωρίς εξάρσεις και χωρίς ακηδία, γεννιέται μια διαρκής εκκλησιαστική συνείδηση. Η ζωή στρέφεται από μόνη της προς τον Θεό σε προβλεπόμενα σημεία, και αυτή η κανονικότητα γίνεται σιγά σιγά δεύτερη φύση.