Ο χριστιανικός κόσμος εικονίζει ακόμη στο σώμα του την πληγή των χριστολογικών ερίδων του 5ου αιώνος. Οι λεγόμενες Αντιχαλκηδόνιες ή Ανατολικές Ορθόδοξες Εκκλησίες –συχνά, αν και ανακριβώς, αποκαλούμενες «Μονοφυσιτικές»– αποτελούν μια οικογένεια έξι εκκλησιών με πάνω από 60 εκατομμύρια πιστούς σήμερα. Η ρήξη με την Εκκλησία που αποδέχθηκε τη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνος (451) παραμένει ιστορικά ανεπούλωτη, αλλά ο διάλογος των τελευταίων δεκαετιών φώτισε πολύτιμες πλευρές της κοινής πίστεως.
Ποιοι είναι οι Αντιχαλκηδόνιοι σήμερα;
Οι έξι Ανατολικές Ορθόδοξες Εκκλησίες είναι: η Κοπτική (Αίγυπτος), η Αιθιοπική Tewahedo –η μεγαλύτερη σε αριθμούς, με πάνω από 40 εκατομμύρια μέλη–, η Ερυθραϊκή Tewahedo, η Αρμενική Αποστολική, η Συριακή Ορθόδοξη (Αντιοχείας) και η Μαλανκάρα Ορθόδοξη Συριακή στην Ινδία. Γεωγραφικά εκτείνονται από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή έως την Αρμενία και τη νότια Ασία, διατηρώντας αρχαίες λειτουργικές παραδόσεις (αλεξανδρινή, αντιοχειανή, αρμενική) και συχνά μια ζωντανή ασκητική-μοναστική ζωή.
Παρότι συχνά αναφέρονται συλλήβδην ως «Μονοφυσίτες», ο όρος αυτός είναι παραπλανητικός: δεν αποδέχονται την αίρεση του Ευτυχούς, ο οποίος δίδασκε ότι η ανθρωπότητα του Χριστού απορροφήθηκε από τη θεότητά Του. Αντιθέτως, η θεολογία τους –γνωστή ως Μιαφυσιτισμός– ομολογεί μία ενωμένη φύση πλήρως θεία και πλήρως ανθρώπινη, «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως», σύμφωνα με τον τύπο που απέδωσαν στον Άγιο Κύριλλο Αλεξανδρείας: «μία φύσις τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη».
Η χριστολογία της «μίας φύσεως»
Η καρδιά της χριστολογίας των Αντιχαλκηδονίων βρίσκεται στον τρόπο που κατανοούν την ενότητα της θεότητος και της ανθρωπότητος στον Χριστό. Ακολουθώντας τον Άγιο Κύριλλο και δια στόματος του κορυφαίου συστηματικού τους θεολόγου, Σεβήρου Αντιοχείας, επιμένουν στον όρο «μία φύσις» ακριβώς για να δηλώσουν ότι ο Λόγος δεν προσέλαβε απλώς ένα ανθρώπινο άτομο, αλλά ότι η σάρκωση είναι η ίδια η προσωπική ένωση του Λόγου με την ανθρωπότητα. Δεν αρνούνται την ανθρώπινη φύση ως σύνολο ιδιωμάτων –θέληση, ενέργεια, ψυχή, σώμα–, αλλά την ονομάζουν πάντοτε «μία φύση σεσαρκωμένη» και όχι «δύο φύσεις μετά την ένωση».
Είναι ουσιώδες να διακρίνουμε αυτή τη θέση από τον Ευτυχιανισμό: ο αιρετικός Ευτυχής, καταδικασμένος από την ίδια τη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο (αλλά και από τους Αντιχαλκηδονίους), δίδασκε ότι η ανθρώπινη φύση διαλύθηκε στη θεότητα «όπως μια σταγόνα μέλιτος στον ωκεανό». Οι σημερινοί Ανατολικοί Ορθόδοξοι αναθεματίζουν ρητώς τον Ευτυχή. Επομένως, η συζήτηση δεν είναι για το αν ο Χριστός είναι αληθινά άνθρωπος (ομολογείται), αλλά για το αν ο όρος «δύο φύσεις» μετά την ένωση –τον οποίο καθιέρωσε η Χαλκηδών– είναι συμβατός με τη γλώσσα του Κυρίλλου και την ακεραιότητα του προσώπου του Λόγου.
Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος και η απόρριψή της
Η Ορθόδοξη Εκκλησία, ήδη από το 451, διέκρινε ότι ο Όρος της Χαλκηδόνος («ἐν δύο φύσεσιν… γνωριζόμενον») δεν αναιρεί την κυρίλλεια διδασκαλία, αλλά την προστατεύει από τους κινδύνους της συγχύσεως και της διαιρέσεως. Γι’ αυτό και η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος, μαζί με τον Τόμο του Πάπα Λέοντος, αποτελεί μέτρο της ορθοδόξου πίστεως. Οι Αντιχαλκηδόνιοι, αντιθέτως, αναγνωρίζουν μόνον τις τρεις πρώτες Οικουμενικές Συνόδους (Νίκαια, Κωνσταντινούπολη, Έφεσο) και απορρίπτουν τη Χαλκηδόνα, τιμώντας μάλιστα ως μάρτυρα της ορθοδοξίας τον Διόσκορο Αλεξανδρείας, ο οποίος καθαιρέθηκε στη Χαλκηδόνα. (Το ιστορικό της Συνόδου εκτίθεται αναλυτικά σε χωριστό άρθρο του ιστότοπού μας.)
Η διαφορά δεν είναι απλώς ορολογική· αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία εκφράζει αυθεντικά το μυστήριο της ενανθρωπήσεως και το αδιάσπαστο της σωτηρίας. Η αποδοχή ή η απόρριψη επτά Οικουμενικών Συνόδων συνιστά βαθύ εκκλησιολογικό κενό, διότι η ίδια η έννοια της «Οικουμενικής Συνόδου» ως φορέως του Αγίου Πνεύματος στην Εκκλησία είναι δείκτης της ενότητος της πίστεως.
Ο σύγχρονος θεολογικός διάλογος
Μετά από αιώνες χωρισμού, η Μικτή Επιτροπή του Διαλόγου μεταξύ της Ορθοδόξου Εκκλησίας και των Ανατολικών Ορθοδόξων εξέδωσε δύο «Κοινές Δηλώσεις»: η πρώτη το 1989, στη Μονή Anba Bishoy της Αιγύπτου, και η δεύτερη το 1990, στο Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζύ (Chambésy) της Γενεύης. Το βασικό συμπέρασμα και των δύο κειμένων είναι ότι οι δύο οικογένειες διατηρούν την ίδια ουσιαστικά χριστολογική πίστη, εκφρασμένη με διαφορετική ορολογία, και ότι «μπορούν να συναχθούν» προς την πλήρη ενότητα. Η Δήλωση του Σαμπεζύ μάλιστα εισηγήθηκε την άρση των αμοιβαίων αναθεμάτων μεταξύ των δύο παραδόσεων.
Ωστόσο, είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι τα κείμενα αυτά δεν επικυρώθηκαν ποτέ από καμία Σύνοδο των Ορθοδόξων Εκκλησιών· δεν υπήρξε άρση αναθεμάτων, ούτε αποκατάσταση της εκκλησιαστικής κοινωνίας. Η Μικτή Επιτροπή δεν έχει συνέλθει από το 1993. Στην πράξη, το διάλογο υποδέχθηκε μεγάλη επιφυλακτικότητα, αν όχι απόρριψη, από σημαντικούς φορείς της ορθόδοξης παραδόσεως.
Αμφισβήτηση και επιφυλάξεις: λεκτική ή πραγματική διαφορά;
Το ερώτημα αν η διαφορά των δύο παραδόσεων είναι απλώς «λεκτική» (όπως υποστηρίζουν οι Κοινές Δηλώσεις) ή «πραγματική» (δηλαδή ουσιαστική απόκλιση πίστεως) παραμένει ανοικτό και αμφιλεγόμενο. Η Επιτροπή, βασιζόμενη στη γραμματεία του Αγίου Κυρίλλου και σε νεότερες πατρολογικές έρευνες, έκρινε ότι οι δύο πλευρές εννοούν το ίδιο με διαφορετικούς όρους. Αντίθετα, παραδοσιακοί θεολόγοι στην Ελλάδα, τη Ρωσία και τα Ιεροσόλυμα, καθώς και η Ιερά Κοινότης του Αγίου Όρους με επίσημο Υπόμνημά της το 1995, απέρριψαν την προσέγγιση αυτή. Το Άγιον Όρος διαπίστωσε ότι η αποδοχή της «μίας φύσεως» –ακόμη και αν συνοδεύεται από την αναγνώριση της τελειότητος των δύο φύσεων– δεν ταυτίζεται με την πίστη της Χαλκηδόνος, και ότι η άρση των αναθεμάτων θα προϋπέθετε την ανεπιφύλακτη αποδοχή και των επτά Οικουμενικών Συνόδων εκ μέρους των Αντιχαλκηδονίων.
Συνεπώς, η επίσημη θέση της Ορθοδόξου Εκκλησίας παραμένει ότι ουδεμία συνοδική απόφαση επικύρωσε τις συμφωνίες. Οι πιστοί οφείλουν να ενημερώνονται με νηφαλιότητα, αποφεύγοντας τόσο τον αβασάνιστο θρίαμβο όσο και την αφελή σύγχυση.
Ποιμαντικές προεκτάσεις
Η ποιμαντική στάση απέναντι στους Ανατολικούς Ορθοδόξους καλείται να συνδυάζει τη δογματική ακρίβεια με την αγάπη και τον σεβασμό. Το κοινό μαρτύριο, ιδιαιτέρως στους σύγχρονους διωγμούς, αποτελεί ζωντανή απόδειξη της κοινής πίστεως στον Χριστό. Οι εικόνες των 21 Κοπτών μαρτύρων στη Λιβύη, που σφαγιάστηκαν από το ISIS τον Φεβρουάριο του 2015, συγκλόνισαν την ορθόδοξη συνείδηση· η θυσία τους τιμάται ως μαρτυρία Χριστού. Δεν μπορούμε να αγνοούμε ότι, παρά το δογματικό χάσμα, υπάρχει ζωντανή αγιότητα και θαυμαστά σημεία του Θεού και μεταξύ αυτών των εκκλησιών.
Από την άλλη, η αλήθεια δεν επιτρέπει τεχνητές συγκολλήσεις. Η αγάπη προς τους αδελφούς επιβάλλει να ονομάζουμε με σαφήνεια τις διαφορές, χωρίς να προσβάλλουμε το πρόσωπό τους. Όπως παραγγέλλει ο Απόστολος Πέτρος, «ἕτοιμοι ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος, μετὰ πραΰτητος καὶ φόβου» (Α΄ Πέτρ. 3,15–16).
Ἀντὶ ἐπιλόγου
Η πορεία προς την ενότητα δεν μπορεί παρά να είναι έργο του Αγίου Πνεύματος και όχι διπλωματικών συμψηφισμών. Οι πιστοί καλούνται σε προσευχή, μελέτη και προπάντων βίωση της ορθοδόξου πνευματικότητος, ώστε, αν και όταν ευδοκήσει ο Θεός, η πληρότητα της αληθείας να ελκύσει σε κοινή ομολογία. Μέχρι τότε, κρατούμε με ταπείνωση και διάκριση την παράδοση των συνόδων, και με σεβασμό αναγνωρίζουμε όσα η Χάρις ενεργεί και στους αδελφούς που βρίσκονται ακόμη έξω από την κανονική κοινωνία.