Η ιστορία του Ιωσήφ (Γένεσις 37–45 κατά τους Εβδομήκοντα) είναι από τις πιο δραματικές αφηγήσεις της Παλαιάς Διαθήκης. Ο αγαπητός γιος του Ιακώβ, που οι αδελφοί του μισούν και ρίχνουν σε λάκκο, καταλήγει δούλος στην Αίγυπτο· εκεί όμως ο Θεός τον αναδεικνύει άρχοντα και σωτήρα του λαού. Η Εκκλησία διαβάζει την πορεία αυτή ως προτύπωση του πάθους, της ταπεινώσεως και της δόξης του Χριστού, αλλά και ως σχολείο της θείας πρόνοιας και της συγχωρήσεως.
Ο λάκκος και η πώληση
Ο Ιωσήφ, γιος της Ραχήλ, ήταν ο αγαπημένος του Ιακώβ. Τα όνειρα που έβλεπε για τη μελλοντική του δόξα φανέρωναν την εκλογή του από τον Θεό, αλλά προκάλεσαν τον φθόνο των αδελφών του. Τον αποκαλούν ειρωνικά «ὁ ἐνυπνιαστής» και, όταν βρίσκουν ευκαιρία, τον αρπάζουν και τον ρίχνουν σε λάκκο. Ο λάκκος αυτός δεν είναι μόνο χώρος τιμωρίας· είναι τόπος εγκατάλειψης και θανάτου. Από εκεί ο Ιωσήφ πωλείται για είκοσι αργύρια σε εμπόρους και οδηγείται στην Αίγυπτο ως δούλος.
Η δοκιμασία στην Αίγυπτο
Στην Αίγυπτο ο Ιωσήφ δοκιμάζεται σκληρά. Κατηγορείται άδικα από τη σύζυγο του κυρίου του και ρίχνεται στη φυλακή. Εκεί ερμηνεύει τα όνειρα του οινοχόου και του αρτοποιού, και αργότερα, όταν ο Φαραώ βλέπει τα δικά του όνειρα, ο Ιωσήφ γίνεται ο ερμηνευτής τους. Η ερμηνεία δεν είναι ανθρώπινη ικανότητα· είναι δωρεά του Θεού, που ανοίγει στον δίκαιο την πόρτα της αναγνώρισης. Ο Ιωσήφ ανέρχεται έτσι στη θέση του άρχοντα της Αιγύπτου, δεύτερου μετά τον Φαραώ.
Η θεία πρόνοια
Ο Ιωσήφ δεν βλέπει την ιστορία του ως αποτέλεσμα συμπτώσεων. Όταν οι αδελφοί του εμφανίζονται για να αγοράσουν σιτάρι, αποκαλύπτεται και τους λέει: «Ἐγώ εἰμι Ἰωσὴφ ὁ ἀδελφὸς ὑμῶν, ὃν ἀπέδοσθε εἰς Αἴγυπτον.» Όμως αμέσως προσθέτει: «νῦν οὖν οὐχ ὑμεῖς με ἀπεστάλκατε ὧδε, ἀλλ’ ἢ ὁ Θεός.» Η φράση αυτή είναι το κλειδί όλης της αφήγησης. Η κακία των ανθρώπων μπορεί να προκαλεί πόνο, αλλά ο Θεός την μεταμορφώνει σε όργανο σωτηρίας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στις Ὁμιλίες του στην Γένεση, τονίζει ότι ο Ιωσήφ αναγνωρίζει την πρόνοια του Θεού πίσω από τα γεγονότα, χωρίς να αρνείται την ευθύνη των αδελφών του.
Ιωσήφ: τύπος του Χριστού
Η Εκκλησία ανέκαθεν έβλεπε στον Ιωσήφ μια προτύπωση του Χριστού. Όπως ο Ιωσήφ, ο Χριστός ήταν ο αγαπητός Υιός του Πατρός· οι οικείοι του τον φθόνησαν και τον παρέδωσαν· έπεσε στο σκοτάδι του θανάτου και του Άδη· αλλά ο Θεός τον ανέστησε και τον έκανε άρχοντα και σωτήρα του κόσμου. Ο Ιωσήφ, που πωλήθηκε για αργύρια, προεικονίζει την προδοσία του Ιούδα· ο λάκκος προτυπώνει τον τάφο· η ανάδειξή του σε άρχοντα της Αιγύπτου προτυπώνει την ανάσταση και τη δόξα του Κυρίου. Ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος συνδέει ρητά την ιστορία του Ιωσήφ με το μυστήριο του Χριστού, βλέποντας σε αυτήν σκιές και τύπους της ενσαρκώσεως και του πάθους.
Η συγχώρηση και η ζωή της Εκκλησίας
Η ιστορία του Ιωσήφ κορυφώνεται όχι στη δόξα, αλλά στη συγχώρηση. Ο Ιωσήφ δεν εκδικείται τους αδελφούς του· κλαίει, τους αγκαλιάζει και τους διαβεβαιώνει ότι όλα έγιναν για τη σωτηρία τους. Αυτή η στάση γίνεται κανόνας για την εκκλησιαστική ζωή: ο άνθρωπος καλείται να μην μένει στο παρελθόν της αδικίας, αλλά να εμπιστεύεται την πρόνοια του Θεού και να συγχωρεί. Τη Μεγάλη Δευτέρα η Εκκλησία τιμά τον Ιωσήφ τον Πάγκαλο ως προεικόνιση του Χριστού· η ιστορία του διαβάζεται στη λατρεία ως σκιά του πάθους, για να υπενθυμίσει ότι ο Χριστός, τον οποίο προτυπώνει, είναι ο Εσταυρωμένος και Αναστάς που συγχωρεί τους σταυρωτές του.
Κείμενο: Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο (Γένεσις 37–45) στον Ορθόδοξο Κόμβο: Γένεσις 37–45