Ο 136ος Ψαλμός είναι ένα από τα πιο συγκλονιστικά άσματα της εξορίας.
Αρχίζει με την εικόνα του λαού του Θεού καθισμένου στις όχθες των ποταμών της Βαβυλώνας, να κλαίει καθώς θυμάται τη Σιών: «Ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνος ἐκεῖ ἐκαθίσαμεν καὶ ἐκλαύσαμεν ἐν τῷ μνησθῆναι ἡμᾶς τῆς Σιών». Το νόημά του υπερβαίνει την ιστορική αιχμαλωσία και γίνεται καθρέφτης κάθε πιστού που ζει μακριά από την πνευματική του πατρίδα.
Η Βαβυλώνα ως τόπος εξορίας
Στην ιστορική του διάσταση ο ψαλμός αναφέρεται στην αιχμαλωσία του Ισραήλ στη Βαβυλώνα μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Οι εξόριστοι κάθονται στις όχθες των ποταμών, δηλαδή των καναλιών του Ευφράτη, και κλαίνε. Δεν μπορούν να ψάλουν τα άσματα της Σιών σε ξένη γη· κρεμούν τις κιθάρες τους στις ιτιές. Αυτή η άρνηση δεν είναι απελπισία αλλά διαμαρτυρία: τα άσματα της λατρείας ανήκουν στον τόπο της παρουσίας του Θεού, όχι στα είδωλα.
Η μνήμη της Σιών
Στην πατερική ερμηνεία η Βαβυλώνα γίνεται σύμβολο του κόσμου της αμαρτίας και της συγχύσεως. Ο Μέγας Αθανάσιος, στην Πρὸς Μαρκελλῖνον, βλέπει στους ψαλμούς έναν καθρέφτη της ψυχής: ο εξόριστος λαός είναι κάθε ψυχή που ζει μακριά από τον Θεό. Η Σιών, η πόλη του Θεού, είναι ο τύπος της Εκκλησίας και της ουράνιας Ιερουσαλήμ — η αληθινή πατρίδα του ανθρώπου. Το «μνησθῆναι τῆς Σιών» δεν είναι απλή ανάμνηση ενός τόπου, αλλά ενεργός μνήμη της διαθήκης με τον Θεό. Όταν ο πιστός χάνει αυτή τη μνήμη, κινδυνεύει να βολευτεί στα ποτάμια της Βαβυλώνας, δηλαδή στις ηδονές και τις μέριμνες που τον αποκοιμίζουν.
Το πένθος και η νηπτική στάση
Η νηπτική ανάγνωση τονίζει ότι ο ψαλμός δεν είναι μόνο θρήνος αλλά και εγρήγορση. Τα δάκρυα των εξορίστων δεν είναι απελπισία· είναι το πένθος της μετανοίας που γεννά την επιστροφή. Ο πιστός που θυμάται τη Σιών κλαίει για την απομάκρυνσή του από τον Θεό. Παράλληλα, όμως, ο ψαλμός τον καλεί σε νίψη: να μην ξεχάσει την Ιερουσαλήμ, να μην αφήσει τη δεξιά του να λησμονηθεί, δηλαδή να μην παραλύσει η δύναμη της πίστεως και της πράξεως. «Ἐὰν ἐπιλάθωμαί σου, Ἰερουσαλήμ, ἐπιλησθείη ἡ δεξιά μου» — η μνήμη του Θεού είναι όρος ζωής.
Τα νήπια της Βαβυλώνας και η πέτρα
Το πιο δύσκολο σημείο του ψαλμού είναι ο μακαρισμός εκείνου που θα συντρίψει τα νήπια της Βαβυλώνας στην πέτρα. Οι Πατέρες το ερμηνεύουν τυπολογικά και ασκητικά: τα «νήπια» δεν είναι παιδιά αλλά οι πονηροί λογισμοί στην αρχή τους, πριν μεγαλώσουν και γίνουν πάθη. Η πέτρα είναι ο Χριστός, κατά τον λόγο του Αποστόλου Παύλου (Α΄ Κορ. 10,4). Ο νηπτικός αγώνας είναι να συλλαμβάνει κανείς τον λογισμό μόλις γεννηθεί και να τον συντρίβει στην πέτρα της πίστεως, πριν ριζώσει. Αυτό δεν δικαιολογεί καμία βία κατά ανθρώπων· πρόκειται για εσωτερικό αγώνα κατά της αμαρτίας.
Ο ψαλμός στη ζωή της Εκκλησίας
Ο 136ος Ψαλμός ψάλλεται σε περιόδους μετανοίας, ιδιαίτερα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, ως υπενθύμιση ότι ο χριστιανός είναι «πάροικος και παρεπίδημος» στη γη (Α΄ Πέτρ. 2,11). Η Εκκλησία τον χρησιμοποιεί για να αφυπνίσει τους πιστούς από τη νάρκη του κόσμου και να στρέψει την επιθυμία τους προς την ουράνια πατρίδα. Η εξορία της Βαβυλώνας γίνεται έτσι εικόνα της παρούσας ζωής· το κλάμα μετατρέπεται σε ελπίδα, γιατί η μνήμη της Σιών είναι ήδη η αρχή της επιστροφής.
Κείμενο: Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο (Ψαλμός 136) στον Ορθόδοξο Κόμβο: Ψαλμός 136