Ο Ευάγριος ο Ποντικός (345-399) είναι από τους πρώτους ασκητικούς συγγραφείς που επιχειρεί συστηματική ανάλυση της εσωτερικής ζωής. Παρά τις αμφιλεγόμενες χριστολογικές του θέσεις που καταδικάστηκαν αργότερα, η νηπτική του διδασκαλία ενσωματώθηκε στην ορθόδοξη παράδοση μέσω του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού και της Φιλοκαλίας.
Οι οκτώ λογισμοί
Ο Ευάγριος διακρίνει οκτώ θεμελιώδεις «λογισμούς» — εσωτερικές κινήσεις που οδηγούν τον νου εκτός Θεού: γαστριμαργία, πορνεία, φιλαργυρία, λύπη, οργή, ακηδία, κενοδοξία και υπερηφάνεια. Η ταξινόμηση αυτή εμπνέει αργότερα τη δυτική κατηγοριοποίηση των επτά θανάσιμων αμαρτημάτων.
Διαφορά λογισμού και πράξης
Κρίσιμη είναι η διάκριση: ο λογισμός δεν είναι αμαρτία — είναι ερέθισμα. Αμαρτία γίνεται όταν τον αποδεχτούμε, τον συγκαταθέσουμε και τον εκτελέσουμε. Η ασκητική πάλη γίνεται στο πρώιμο στάδιο, στη «διάκριση» των λογισμών και στην άρνηση συναίνεσης.
Πρακτικές προτάσεις
Για κάθε λογισμό ο Ευάγριος προτείνει συγκεκριμένες αντιδράσεις. Στη γαστριμαργία αντιτάσσει τη νηστεία· στη λύπη, την ευχαριστία· στην ακηδία — την ψυχολογική κόπωση που πιάνει τον μοναχό το μεσημέρι — προτείνει την υπομονή και τη συνέχιση της εργασίας.
Κληρονομιά
Η ψυχολογική οξύτητα του Ευαγρίου επηρέασε όλη τη μετέπειτα νηπτική παράδοση. Ο Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης, ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος και άλλοι συνεχίζουν τη δική του γραμμή ανάλυσης των λογισμών ως κλειδί κατανόησης της εσωτερικής ζωής.