Ο Άγιος Ησύχιος ο Πρεσβύτερος (πιθανώς 8ου-9ου αιώνα) είναι σχεδόν άγνωστος βιογραφικά, αλλά το έργο του «Πρὸς Θεόδουλον» στη Φιλοκαλία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πραγματείες για τη νήψη.
Η κεντρική ιδέα
Όλο το έργο διαρθρώνεται γύρω σε μία θέση: ο νους είναι το πιο ευκίνητο μέρος του ανθρώπου και αν δεν φυλαχθεί, διασκορπίζεται. Η φύλαξη αυτή ονομάζεται νήψη και είναι, κατά τον Ησύχιο, η «καρδιά» κάθε πνευματικής ζωής. Χωρίς αυτήν η εξωτερική άσκηση παραμένει στείρα.
Η μνήμη Ιησού
Το πρακτικό μέσο της νήψεως είναι η συνεχής μνήμη του ονόματος του Ιησού. Ο Ησύχιος δεν διδάσκει συγκεκριμένη φόρμουλα — η μονολόγιστη ευχή θα διαμορφωθεί συστηματικότερα αργότερα — αλλά τονίζει την αναγκαιότητα της αδιάλειπτης παρουσίας του ονόματος στον νου ως φύλακα κατά των λογισμών.
Τα τέσσερα είδη νήψεως
Ο Ησύχιος διακρίνει τέσσερις τρόπους νηπτικής εργασίας: παρακολούθηση των λογισμών, αντίσταση σε αυτούς, επίκληση του Ιησού εναντίον τους και «κενότης» — το άδειασμα του νου από κάθε εικόνα. Οι τρόποι αυτοί δεν είναι διαδοχικά στάδια αλλά συμπληρωματικές διαστάσεις της ίδιας πρακτικής.
Καρπός
Καρπός της νήψεως, λέει ο Ησύχιος, είναι η «πνευματική ηδονή» — μία ησυχία και γλυκύτητα που γεννιέται όχι από τα πράγματα του κόσμου αλλά από την παρουσία του Χριστού στον καθαρισμένο νου.
Το έργο του Ησυχίου παραμένει βασικό εγχειρίδιο για όσους επιθυμούν να κατανοήσουν την ησυχαστική πρακτική στην πιο καθαρή της μορφή.