Στις σύγχρονες κοινωνίες η σιωπή έχει γίνει σπάνιο αγαθό. Τα μέσα επικοινωνίας, η συνεχής διαθεσιμότητα, ο ήχος που μας περιβάλλει σχεδόν χωρίς διακοπή, καθιστούν τη σιωπή μια πειθαρχία που πρέπει να ασκηθεί συνειδητά. Στην ορθόδοξη παράδοση όμως η σιωπή δεν είναι ένα μοντέρνο πρόβλημα. Είναι μία από τις βασικότερες ασκητικές πραγματικότητες.
Δύο διαστάσεις
Οι πατέρες διακρίνουν δύο επίπεδα σιωπής. Το πρώτο είναι η εξωτερική σιωπή, η αποχή από τα περιττά λόγια. Στα Αποφθέγματα συναντάμε γέροντες που μιλούσαν λίγο, σταθμίζοντας τη βαρύτητα κάθε λέξης. Η γλώσσα, λέει ένα παλαιό κείμενο, είναι μικρό μέλος αλλά μπορεί να καταστρέψει ολόκληρο το οικοδόμημα.
Το δεύτερο επίπεδο είναι η εσωτερική σιωπή, η ησυχία των λογισμών. Δεν αρκεί να σιωπά ο άνθρωπος εξωτερικά αν εσωτερικά κουβεντιάζει ασταμάτητα μέσα στον εαυτό του. Η αληθινή σιωπή απαιτεί να σιωπήσει και ο εσωτερικός θόρυβος.
Σιωπή και προσευχή
Η σιωπή προετοιμάζει την προσευχή. Όπου υπάρχει συνεχής εξωτερικός λόγος και εσωτερικός κατακερματισμός, η προσευχή δυσκολεύεται να ριζώσει. Όπου η σιωπή κερδίζει χώρο, η προσευχή ανθίζει.
Στους ησυχαστές πατέρες η σιωπή της γλώσσης συνδέεται στενά με την ευχή. Όταν ο άνθρωπος μάθει να σιωπά, μπορεί να αρχίσει να ακούει. Όταν αρχίσει να ακούει, μπορεί να μιλήσει στον Θεό με ειλικρίνεια. Διαφορετικά η προσευχή κινδυνεύει να γίνει συνέχιση του εσωτερικού μονολόγου που έτσι κι αλλιώς διεξάγεται μέσα του.
Παιδαγωγική της γλώσσας
Η ορθόδοξη παράδοση δεν επιβάλλει την απόλυτη σιωπή σε όλους. Αυτή ανήκει σε ειδικές μοναχικές κατηγορίες. Σε όλους όμως προτείνει την παιδαγωγία της γλώσσας. Να μιλά κανείς όταν χρειάζεται. Να μην κατακρίνει. Να μην παραδίδεται στην αργολογία. Να επιλέγει τα λόγια του πριν τα ξεστομίσει.
Αυτή η πειθαρχία δεν είναι κοινωνική ευγένεια. Έχει βάθος πνευματικό. Όποιος ελέγχει τη γλώσσα του, αρχίζει να ελέγχει τους λογισμούς. Όποιος ελέγχει τους λογισμούς, αρχίζει να μετέχει σιγά σιγά στην αληθινή ησυχία. Η σιωπή δεν είναι, λοιπόν, σιγή που τίποτα δεν λέει. Είναι ένας κατοικημένος χώρος όπου ο Θεός βρίσκει χώρο να μιλήσει.