Στην ορθόδοξη εικονογραφία, και ιδιαιτέρως στα ψηφιδωτά των τρούλων και στους τέσσερις σταυροθόλους πάνω από τη βάση του τρούλου, οι τέσσερις Ευαγγελιστές παριστάνονται συνοδευόμενοι από τέσσερα διαφορετικά σύμβολα: άγγελο, λέοντα, μόσχο και αετό. Η συμβολική αυτή απόδοση συνδυάζει ένα όραμα της Παλαιάς Διαθήκης, μια όραση της Καινής και μια βαθιά θεολογική ερμηνεία.
Η βιβλική προέλευση
Δύο κείμενα τροφοδότησαν την παράδοση. Στο όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ εμφανίζονται τέσσερα ζώντα όντα με τέσσερα πρόσωπα — ανθρώπου, λέοντος, μόσχου και αετού. Αργότερα, στην Αποκάλυψη του Ιωάννου, τα ίδια τέσσερα ζωντανά πλάσματα παρίστανται γύρω από τον θρόνο του Θεού δοξολογώντας ακαταπαύστως. Η Εκκλησία ταύτισε τα τέσσερα αυτά πλάσματα με τους τέσσερις Ευαγγελιστές, βλέποντας στις τέσσερις όψεις του τετραμόρφου την ολότητα του ευαγγελικού κηρύγματος.
Η αντιστοίχιση των συμβόλων
Στη δυτική και στην ανατολική παράδοση η αντιστοίχιση ακολουθεί τη συνηθισμένη σχηματοποίηση που σταθεροποιήθηκε με τον Ιερώνυμο και υιοθετήθηκε ευρέως. Ο Ματθαίος συνοδεύεται από τον άγγελο, καθώς το Ευαγγέλιό του ξεκινά με τη γενεαλογία του Χριστού ως ανθρώπου. Ο Μάρκος από τον λέοντα, λόγω του προοιμίου με τη βοή του Ιωάννη του Προδρόμου στην έρημο. Ο Λουκάς από τον μόσχο, σε σχέση με τις ιερατικές θυσίες στην εισαγωγή του Ευαγγελίου του. Ο Ιωάννης από τον αετό, που ανυψώνεται στους ουρανούς όπως και ο Λόγος του τέταρτου Ευαγγελίου ξεκινά από την ίδια τη θεότητα.
Η θεολογική ανάγνωση
Ο Ειρηναίος της Λυώνος είδε στους τέσσερις Ευαγγελιστές μια θεολογική ολότητα: τέσσερις είναι οι κατευθύνσεις του κόσμου, τέσσερα τα θεμελιώδη ευαγγέλια, ώστε το κήρυγμα της σωτηρίας να φτάνει στα τέσσερα σημεία της οικουμένης. Έτσι, τα τέσσερα ζωδιακά σύμβολα δεν είναι διακοσμητικά. Δηλώνουν ότι το ευαγγέλιο είναι ένα και τέσσερα ταυτοχρόνως: μία αλήθεια, τέσσερις φωνές.
Στον ορθόδοξο ναό
Στους βυζαντινούς ναούς τα τέσσερα σύμβολα τοποθετούνται στους τέσσερις σταυροθόλους που στηρίζουν τον τρούλο. Η συμβολική είναι σαφής: όπως ο Παντοκράτωρ στον τρούλο στηρίζεται από τους Ευαγγελιστές, έτσι και η γνώση του Χριστού φτάνει σε εμάς δια του τετράμορφου ευαγγελικού λόγου. Η αρχιτεκτονική γίνεται έτσι θεολογία πεπτυγμένη σε χώρο.