Σε αρκετούς ελληνικούς ναούς του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, ψηλά στον τρούλο, πάνω από το τέμπλο ή στην κόγχη του ιερού, ζωγραφίζεται ένα ανθρώπινο μάτι μέσα σε τρίγωνο, από το οποίο ξεκινούν ακτίνες. Συχνά συνοδεύεται από την επιγραφή «Ὁ Παντεπόπτης». Πολλοί πιστοί ρωτούν τι σημαίνει, και άλλοι ανησυχούν, γιατί το ίδιο σχήμα το έχουν δει σε μασονικά εμβλήματα και στο χαρτονόμισμα του δολαρίου. Η απάντηση έχει τρία σκέλη: τι λέει η Γραφή για τον Θεό που «βλέπει τα πάντα», από πού ήρθε το σύμβολο, και πώς το κρίνει η ορθόδοξη θεολογία της εικόνας.
Ο Θεός που βλέπει τα πάντα
Η ιδέα ότι τίποτε δεν κρύβεται από τον Θεό διατρέχει όλη την Αγία Γραφή. Ο ψαλμωδός λέει: «Ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν» (Ψαλμ. 33,16). Οι Παροιμίες βεβαιώνουν: «Ἐν παντὶ τόπῳ ὀφθαλμοὶ Κυρίου σκοπεύουσι κακούς τε καὶ ἀγαθούς» (Παρ. 15,3). Και η Προς Εβραίους επιστολή γράφει ότι «οὐκ ἔστι κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ, πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ» (Εβρ. 4,13).
Η λέξη «παντεπόπτης», δηλαδή αυτός που εποπτεύει τα πάντα, βρίσκεται ήδη στη Β΄ Μακκαβαίων (9,5) και χρησιμοποιείται από τους Αποστολικούς Πατέρες. Ο Άγιος Πολύκαρπος Σμύρνης γράφει στους Φιλιππησίους να ζητούν με δεήσεις «τὸν παντεπόπτην θεὸν μὴ εἰσενεγκεῖν ἡμᾶς εἰς πειρασμόν» (Πρὸς Φιλιππησίους). Ο τίτλος λοιπόν είναι βαθιά χριστιανικός και μιλά για την πρόνοια του Θεού, που φροντίζει κάθε άνθρωπο, και για τη δικαιοσύνη του, που δεν ξεγελιέται.
Από πού ήρθε το σύμβολο
Το μάτι μέσα στο τρίγωνο δεν ανήκει στη βυζαντινή παράδοση. Είναι δημιούργημα της δυτικής χριστιανικής τέχνης της Αναγεννήσεως και του μπαρόκ. Το τρίγωνο συμβολίζει την Αγία Τριάδα και το μάτι τη θεία Πρόνοια, γι’ αυτό στη Δύση ονομάστηκε «Οφθαλμός της Πρόνοιας». Ένα από τα γνωστά πρώτα παραδείγματα είναι το «Δείπνο στους Εμμαούς» του Ιταλού ζωγράφου Ποντόρμο (1525), όπου το μάτι μέσα σε τρίγωνο εικονίζεται πάνω από τον Χριστό. Τον 17ο και τον 18ο αιώνα το σύμβολο διαδόθηκε σε ρωμαιοκαθολικούς και προτεσταντικούς ναούς.
Στους ορθόδοξους ναούς έφτασε αργότερα, μαζί με άλλα δυτικά πρότυπα, πρώτα στη Ρωσία του 18ου αιώνα και ύστερα στον ελληνικό χώρο, κυρίως τον 19ο αιώνα. Ήταν η εποχή που πολλοί ναοί ζωγραφίζονταν με τον τρόπο της ακαδημαϊκής ζωγραφικής και όχι με τους κανόνες της βυζαντινής αγιογραφίας. Από εκεί προέρχονται και οι περισσότεροι «Παντεπόπτες» που βλέπουμε σήμερα.
Και η μασονία;
Η σύγχυση οφείλεται στη χρονολογική σειρά, που συχνά αγνοείται. Το σύμβολο υπήρχε στη χριστιανική τέχνη για τουλάχιστον δύο αιώνες πριν το υιοθετήσει ο τεκτονισμός, που το χρησιμοποιεί από τα τέλη του 18ου αιώνα. Στη Μεγάλη Σφραγίδα των Ηνωμένων Πολιτειών, που εγκρίθηκε το 1782 και τυπώθηκε αργότερα στο δολάριο, το μάτι πάνω από την ημιτελή πυραμίδα προτάθηκε ως σύμβολο της θείας Πρόνοιας, σύμφωνα με τη συνήθεια της εποχής.
Η μασονία, λοιπόν, δανείστηκε ένα χριστιανικό σύμβολο και όχι το αντίστροφο. Ένας ναός που έχει τον Παντεπόπτη στον τρούλο του δεν έχει «μασονικό» στοιχείο. Η κρίση της Εκκλησίας για τον τεκτονισμό στηρίζεται σε άλλους λόγους, που αφορούν τη διδασκαλία και την πρακτική του (δείτε Μασονία και συναφείς οργανώσεις), και η συνωμοσιολογία που βλέπει παντού κρυμμένα σύμβολα συνήθως συσκοτίζει περισσότερο παρά φωτίζει (δείτε Οι Illuminati: ιστορική πραγματικότητα και σύγχρονος μύθος).
Πώς το κρίνει η ορθόδοξη θεολογία της εικόνας
Το ότι το σύμβολο δεν είναι μασονικό δεν σημαίνει ότι ταιριάζει απόλυτα στην ορθόδοξη παράδοση. Η ορθόδοξη εικόνα δεν είναι αλληγορία. Εικονίζει πρόσωπα που φανερώθηκαν στην ιστορία: τον σαρκωμένο Χριστό, τη Θεοτόκο, τους αγίους. Ο Θεός Πατέρας δεν εικονίζεται, γιατί «Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε· ὁ μονογενὴς υἱός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο» (Ιω. 1,18). Γι’ αυτό η Πενθέκτη Σύνοδος, με τον πβ΄ κανόνα της, ζήτησε να ζωγραφίζεται ο Χριστός με την ανθρώπινη μορφή του και όχι συμβολικά ως αμνός (δείτε Σύνοδος εν Τρούλλω (Πενθέκτη, 692)).
Ο Παντεπόπτης βρίσκεται κάπου ανάμεσα. Δεν είναι πορτρέτο του Θεού, και άρα δεν παραβαίνει την απαγόρευση να εικονίζεται η θεία φύση. Είναι όμως ένα αφηρημένο σύμβολο, ξένο προς την παράδοση που προτιμά το πρόσωπο από το σημείο. Στη θέση όπου η βυζαντινή τέχνη τοποθετεί τον Παντοκράτορα του τρούλου, δηλαδή τον Χριστό που κοιτάζει και ευλογεί τον λαό του, η δυτική επίδραση έβαλε ένα μάτι.
Η επιστροφή στη βυζαντινή αγιογραφία τον 20ό αιώνα, με πρωτοπόρο τον Φώτη Κόντογλου, έφερε ξανά τον Παντοκράτορα στους τρούλους των νέων ναών. Οι παλαιότεροι ναοί που έχουν τον Παντεπόπτη τον διατηρούν συνήθως ως μέρος της ιστορίας τους, και ο πιστός που προσεύχεται κάτω από αυτόν δεν έχει τίποτε να φοβηθεί. Το μάτι αυτό του θυμίζει ό,τι λέει και η Γραφή: ότι ο Θεός βλέπει, νοιάζεται και κρίνει δίκαια. Η πληρέστερη απάντηση της Ορθοδοξίας σε αυτή την αλήθεια είναι το πρόσωπο του Χριστού, που μας κοιτάζει από την εικόνα με αγάπη (δείτε και Ο κανόνας της ορθόδοξης εικονογραφίας).