Στους ησυχαστές πατέρες η νοερά προσευχή δεν ωριμάζει μέσα σε οποιεσδήποτε συνθήκες. Απαιτεί ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, εξωτερικό και εσωτερικό. Η απόλυτη ησυχία, την οποία περιγράφουν, δεν είναι ονειροπόληση μοναξιάς. Είναι ένα πραγματικό πεδίο όπου ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί ενώπιον του Θεού χωρίς διασπάσεις.
Η εξωτερική ησυχία
Η πρώτη συνθήκη είναι ο κατάλληλος τόπος. Στους μοναχούς αυτό σημαίνει συνήθως μοναστήρι ή ασκητήριο, μακριά από τον θόρυβο του κόσμου. Δεν πρόκειται για περιφρόνηση του κόσμου, αλλά για αναγνώριση ότι η συνεχής κοινωνική παρουσία διασκορπίζει τον νου.
Για τον λαϊκό πιστό η εξωτερική ησυχία οργανώνεται διαφορετικά. Δεν απαιτείται απομόνωση. Απαιτείται όμως να βρει κάθε ημέρα κάποιες ώρες ή στιγμές στις οποίες θα είναι μόνος ενώπιον του Θεού, με μειωμένο θόρυβο και χωρίς διακοπές. Ένα δωμάτιο, μια γωνιά, ένας κανόνας χρόνου. Η εξωτερική ησυχία προστατεύει την εσωτερική.
Η ησυχία του σώματος
Η σωματική ηρεμία είναι η δεύτερη συνθήκη. Οι ασκητικοί συγγραφείς μιλούν για συγκρατημένη στάση, σταθερή κίνηση, μέτριο φαγητό, ελεγχόμενο ύπνο. Όχι ως σκληραγωγία αυτοσκοπό, αλλά ως προετοιμασία της ψυχής. Όπως ένας μουσικός χρειάζεται κουρδισμένο όργανο, έτσι και η ψυχή χρειάζεται σώμα ησυχασμένο.
Η νηστεία ιδιαίτερα συντελεί σε αυτή την προετοιμασία. Όταν το σώμα δεν είναι βεβαρημένο από τροφή, ο νους ελαφραίνει. Όταν είναι εξαντλημένο από καθυστερημένη κατάκλιση, η προσευχή κινδυνεύει να χάσει τη διαύγειά της.
Η ησυχία της φαντασίας
Η τρίτη και ίσως δυσκολότερη συνθήκη είναι η ησυχία της φαντασίας. Οι νηπτικοί πατέρες προειδοποιούν για τους κινδύνους των εικόνων που η φαντασία ζωγραφίζει κατά την προσευχή. Όταν ο νους κατασκευάζει εικόνες του Χριστού, της Παναγίας, των αγίων, νομίζει ότι προσεύχεται καλύτερα, ενώ στην πραγματικότητα συνομιλεί με τα δικά του φαντάσματα.
Η αληθινή νοερά προσευχή πραγματοποιείται χωρίς εικόνες. Ο νους στρέφεται απλώς, χωρίς να σχηματίζει. Η εμπιστοσύνη στην ίδια την ευχή είναι αρκετή. Η εικονογραφία έχει τη θέση της στον ναό. Η νοερά προσευχή ανήκει σε άλλη τάξη.
Η ησυχία των λογισμών
Η τελική και κατεξοχήν εσωτερική συνθήκη είναι η νήψη απέναντι στους λογισμούς. Δεν πρόκειται να σταματήσει κανείς να σκέφτεται. Πρόκειται να σταματήσει να ταυτίζεται με κάθε λογισμό που εμφανίζεται. Όταν λογισμοί έρχονται, ο πιστός δεν τους κυνηγά ούτε τους πολεμά. Επιστρέφει στην ευχή. Με τον καιρό οι λογισμοί χάνουν δύναμη.
Όλες αυτές οι συνθήκες χτίζονται σταδιακά. Κανείς δεν τις κατακτά άμεσα. Η υπομονή και η σταθερότητα είναι αναγκαίες. Όπου διατηρούνται, ωριμάζει η αληθινή ησυχία. Από εκεί πηγάζει η νοερά προσευχή ως καρπός, όχι ως κατόρθωμα.