Ο ορθόδοξος ησυχασμός δεν θεωρεί το σώμα εμπόδιο της πνευματικής ζωής. Αντίθετα το θεωρεί συνεργό. Όλος ο άνθρωπος προσεύχεται. Έτσι η σωματική άσκηση δεν είναι παράπλευρη στην προσευχή αλλά ενταγμένη σε αυτήν, μέσα σε μια στενή λειτουργική σχέση.
Η ολιστική ανθρωπολογία
Στους ορθόδοξους πατέρες η ψυχή και το σώμα δεν είναι δύο κεχωρισμένες οντότητες αλλά διαστάσεις του ενός ανθρώπου. Ο Χριστός σαρκώθηκε. Η σωτηρία αγκαλιάζει ψυχή και σώμα μαζί. Η Ανάσταση αφορά και το σώμα. Ώστε δεν θα μπορούσε η προσευχή να αγνοεί την ψυχοσωματική ολότητα.
Στην ησυχαστική παράδοση το σώμα μετέχει στην προσευχή με τη στάση, την αναπνοή, τη γονυκλισία, τη νηστεία, την αγρυπνία. Καθεμία από αυτές τις λειτουργίες δεν είναι εξωτερική κανονικότητα. Είναι έκφραση της ίδιας της προσευχής.
Η αναπνοή
Στους νηπτικούς πατέρες και ιδιαιτέρως στους ησυχαστές που υπερασπίστηκε ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς συναντάμε την περιγραφή μιας σύνδεσης της προσευχής με την αναπνοή. Ο πιστός συντονίζει την αναφορά του ονόματος του Ιησού με τον ρυθμό της εισπνοής και εκπνοής. Δεν πρόκειται για τεχνική αυτοσυγκεντρώσεως. Πρόκειται για έναν τρόπο να συμμετάσχει το σώμα στην προσευχή της ψυχής, ώστε ολόκληρος ο άνθρωπος να γίνει ευχόμενος.
Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται με προσοχή και πάντοτε υπό την καθοδήγηση πνευματικού πατρός. Χωρίς πνευματικό η σύνδεση αναπνοής και ευχής μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση ή πλάνη. Δεν είναι μέθοδος για αυτοδιδακτικούς πειραματισμούς.
Η στάση και η γονυκλισία
Η όρθια στάση κατά την προσευχή είναι η αρχέτυπη ορθόδοξη στάση. Φανερώνει την εγρήγορση, την εκούσια παρουσία ενώπιον του Θεού, την ετοιμότητα να ακούσει κανείς το λόγο. Η γονυκλισία και η μετάνοια εκφράζουν τη συντριβή και την ταπείνωση. Η σχηματοποίηση του σταυρού του εαυτού συνδέει το σώμα με τη βασική ομολογία της πίστεως.
Όλες αυτές οι σωματικές πράξεις δεν είναι διακοσμητικές. Σχηματίζουν τη συνείδηση. Όταν επαναλαμβάνονται με κατανόηση, εμβαθύνουν την εσωτερική στάση. Σώμα και ψυχή λειτουργούν συνεργικά: η ψυχή υψώνεται μέσα από το σώμα, και το σώμα μεταμορφώνεται μέσα από την ψυχή.
Η ορθόδοξη απάντηση στους δυϊσμούς
Η ησυχαστική θεολογία διαμορφώθηκε ιδιαίτερα τον 14ο αιώνα ως απάντηση σε προτάσεις που υποτιμούσαν τη συμμετοχή του σώματος στην προσευχή. Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, υπερασπίζοντας τους ησυχαστές μοναχούς, έδειξε ότι η σαρκωμένη πραγματικότητα της σωτηρίας δεν επιτρέπει να αποκλείεται το σώμα.
Έτσι ο ορθόδοξος ησυχασμός παραμένει σήμερα μια ζωντανή απάντηση απέναντι σε κάθε προσπάθεια αποϋλοποιήσεως της προσευχής. Ο άνθρωπος προσεύχεται όπως είναι: ολόκληρος, σαρκωμένος, χωρίς να χωρίζεται σε πνευματικά υψηλά και σαρκικά χαμηλά μέρη.