Στον ορθόδοξο ησυχασμό η επίκληση του ονόματος του Ιησού κατέχει κεντρική θέση. Δεν πρόκειται για μία ευλαβική πρακτική ανάμεσα σε άλλες. Στους πατέρες παρουσιάζεται ως ολόκληρη μέθοδος, ικανή να καθαρίσει τον νου και να φέρει την καρδιά σε σταθερή σχέση με τον Χριστό.

Η θεολογία του ονόματος

Στη βιβλική παράδοση το όνομα δεν είναι συμβατικός χαρακτηρισμός. Φέρει την παρουσία αυτού που ονομάζει. Όταν στην Παλαιά Διαθήκη ο Θεός αποκαλύπτει το όνομά Του στον Μωυσή, αυτό το όνομα γίνεται τόπος συναντήσεως. Στην Καινή Διαθήκη ο Χριστός λέει ότι ο Πατέρας θα δώσει ό,τι ζητηθεί στο όνομά Του. Οι απόστολοι θεραπεύουν στο όνομα του Ιησού. Στις Πράξεις διαβάζουμε ότι δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό με το οποίο σωζόμαστε.

Οι ησυχαστές πατέρες συνέλαβαν αυτή τη θεολογία και την μετέφεραν στην ευχητική πρακτική. Όταν προφέρουμε το όνομα του Ιησού με πίστη, καλούμε την ίδια την παρουσία του. Δεν επικαλούμαστε μια ανάμνηση. Επικαλούμαστε μια πραγματικότητα.

Η μονολόγιστη ευχή

Η σύντομη ικεσία «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλόν» αποτελεί τη συνηθέστερη μορφή της επικλήσεως. Συμπυκνώνει στο ελάχιστο μέγεθος τα κεντρικά δόγματα της πίστεως: την κυριότητα του Ιησού, την ιστορικότητά Του, τη θεότητά Του, και την ανθρώπινη ανάγκη ελέους. Δεν είναι τύπος αυτοσυγκεντρώσεως. Είναι ομολογία.

Η μονολόγιστη ευχή επιτρέπει στον νου να μένει συνεκτικός. Όσο πιο σύντομη η ευχή, τόσο ευκολότερο γίνεται να επιστρέφει σε αυτήν όταν διασκορπίζεται. Στους πρώτους ερημίτες της Αιγύπτου ήδη συναντάμε παρόμοιες σύντομες ευχές. Ο Διάδοχος Φωτικής, τον 5ο αιώνα, αναφέρει την επίκληση του ονόματος ως μέθοδο που καθαρίζει τον νου από τους λογισμούς.

Η συγκαρδιακή σύζευξη

Στους νηπτικούς πατέρες η επίκληση του ονόματος δεν παραμένει μόνο στα χείλη. Ο νους κατεβαίνει βαθμιαία στην καρδιά. Όταν το όνομα γίνει σταθερή παρουσία στην καρδιά, ο πιστός μετέχει σε εκείνη την αδιάλειπτη προσευχή για την οποία γράφει ο απόστολος Παύλος.

Αυτό δεν επιτυγχάνεται με τεχνικές. Επιτυγχάνεται με την υπομονή, την ταπείνωση, τη συστηματική επανάληψη και κυρίως τη χάρη του Πνεύματος. Ο πιστός που τηρεί τις προϋποθέσεις, μένει στη βασική ασκητική ζωή και δεν ζητά εμπειρίες, αργά ή γρήγορα ζει την επίκληση ως δική του αναπνοή.

Προειδοποίηση

Η ορθόδοξη παράδοση επιμένει ότι η επίκληση του ονόματος δεν είναι μάντρα. Δεν λειτουργεί μηχανικά. Δεν είναι τεχνική για ψυχολογική ηρεμία. Είναι σχέση. Όπου χάνεται η πίστη και η μετάνοια, και η ευχή χάνει το νόημά της. Όπου διατηρούνται, η ευχή γίνεται οδός.