Δίπλα στον κοινοβιακό βίο, η ορθόδοξη παράδοση γνωρίζει και τον ερημητισμό — τη ζωή του μοναχού σε απομόνωση, μακριά από τον κόσμο και ακόμα και από τους άλλους μοναχούς. Είναι η αρχαιότερη μορφή χριστιανικού μοναχισμού.
Οι Πατέρες της ερήμου
Πατέρας του χριστιανικού ερημητισμού θεωρείται ο Άγιος Αντώνιος ο Μέγας (251-356). Στα είκοσι χρόνια του στην έρημο της Αιγύπτου διαμόρφωσε το πρότυπο: αναχώρηση από τον κόσμο, εσωτερική πάλη με τους λογισμούς, διαρκής προσευχή. Η βιογραφία του από τον Άγιο Αθανάσιο μετέφερε το πρότυπο σε όλη τη Μεσόγειο.
Η έρημος ως τόπος
Η έρημος δεν είναι μόνο γεωγραφική επιλογή· είναι θεολογικός χώρος. Στις Γραφές, η έρημος είναι τόπος συναντήσεως με τον Θεό — εκεί ομίλησε στον Μωυσή, εκεί δοκιμάστηκε ο Ισραήλ, εκεί προετοιμάστηκε ο Πρόδρομος, εκεί υπέμεινε ο Χριστός τους πειρασμούς.
Πνευματική πάλη
Ο ερημίτης δεν ξεφεύγει από τον κόσμο — μάλλον φέρει τον κόσμο μέσα του και τον αντιμετωπίζει ευθέως. Στην απομόνωση, χωρίς τον περισπασμό των ανθρώπινων σχέσεων, αποκαλύπτονται οι λογισμοί και τα πάθη με όλη τους την ένταση. Ο αγώνας γίνεται πραγματικός.
Όχι για όλους
Η ορθόδοξη παράδοση είναι σαφής: ο ερημητισμός δεν είναι για όσους εισέρχονται νεαροί στον μοναχισμό. Απαιτεί προηγούμενη ωρίμανση στον κοινοβιακό βίο, ώστε ο μοναχός να έχει αποκτήσει διάκριση και ταπείνωση. Όποιος προσπαθεί να αναλάβει τον ερημητισμό χωρίς τέτοια προετοιμασία κινδυνεύει σοβαρά.
Νεότεροι ερημίτες
Στον 20ό αιώνα, μορφές όπως ο γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής στο Άγιον Όρος αναγέννησαν τον ερημητικό βίο, δείχνοντας ότι η ριζική αυτή επιλογή παραμένει ζωντανή ακόμη και στη σύγχρονη εποχή.
Ο ερημητισμός μαρτυρεί στην Εκκλησία ότι ο Θεός μπορεί να γίνει το παν για τον άνθρωπο που τον αναζητά ολοκληρωτικά.