Η μίτρα είναι η λειτουργική κάλυψη της κεφαλής που φορεί ο επίσκοπος κατά τις πανηγυρικές ακολουθίες. Στην ορθόδοξη παράδοση παίρνει χαρακτηριστικό σχήμα: σφαιρικό, διακοσμημένο με εικόνες, πολύτιμους λίθους και πλούσιο χρυσοκέντημα.
Η βυζαντινή καταγωγή
Σε αντίθεση με τη λατινική μίτρα — που έχει σχήμα διπλού κωνικού πέταλου — η ορθόδοξη μίτρα κρατά τη μνήμη του βυζαντινού βασιλικού στέμματος. Όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε το 1453 και ο αυτοκράτορας έπαψε να υπάρχει, ο Πατριάρχης ανέλαβε σταδιακά εικαστικά στοιχεία της αυτοκρατορικής αξίας. Η μίτρα — όπως και ο σάκκος — μεταφέρθηκε από την αυλή στον ιερό χώρο.
Σχήμα και διακόσμηση
Η σφαιρική μορφή θυμίζει τον τρούλο του ναού, και έτσι ο επίσκοπος που τη φέρει είναι ο ίδιος εικόνα της Εκκλησίας. Στις τέσσερις πλευρές κοσμούνται συνήθως εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και αγίων· στην κορυφή, μικρός σταυρός. Πολύτιμοι λίθοι και μαργαριτάρια προσδίδουν λάμψη που ανακλά το φως των κεριών.
Συμβολική
Οι Πατέρες έδωσαν θεολογικές αναγνώσεις. Άλλοι παραπέμπουν στο ακάνθινο στεφάνι του Χριστού, που μετατράπηκε σε στέμμα δόξης· άλλοι στους στεφάνους που λαμβάνουν οι μάρτυρες κατά την Αποκάλυψη. Σε κάθε περίπτωση, η μίτρα δεν δηλώνει αυτονομημένη εξουσία αλλά διακονία υπό τον Χριστό-Βασιλέα.
Πρακτική χρήση
Η μίτρα φοριέται κατά τη Θεία Λειτουργία και ορισμένες αρχιερατικές ακολουθίες. Ο επίσκοπος την αφαιρεί στις ιδιαίτερα ιερές στιγμές — Καθαγιασμός, ανάγνωση Ευαγγελίου σε ορισμένες περιπτώσεις — δείγμα ταπεινώσεως ενώπιον του Κυρίου. Σε ορισμένες παραδόσεις, μίτρα δίδεται τιμητικά και σε αρχιμανδρίτες.