Τα μνημόσυνα αποτελούν χαρακτηριστική έκφραση της ορθοδόξου ευσεβείας. Πρόκειται για την παράδοση να μνημονεύεται η ψυχή του κεκοιμημένου με ονομαστική αναφορά κατά τη θεία λειτουργία και με ειδικές ακολουθίες σε προκαθορισμένα χρονικά σημεία.
Θεμέλιο της πρακτικής
Η Εκκλησία θεωρεί ότι ο θάνατος δεν διασπά την κοινωνία των μελών του σώματος του Χριστού. Όσοι έχουν κοιμηθεί παραμένουν μέλη της Εκκλησίας — θριαμβεύουσας πλέον — και η αδελφική αγάπη υπερβαίνει τα όρια της παρούσης ζωής.
Η μνεία τους κατά την ευχαριστιακή σύναξη και η δέηση υπέρ αυτών έχει βάση πνευματική και θεολογική. Δεν αφορά αμοιβαία μεταβίβαση ικανοποιήσεως, αλλά κοινωνική παράκληση των ζώντων υπέρ των αδελφών τους που μετέστησαν.
Τα παραδοσιακά τρίτα, ένατα και τεσσαρακοστά
Η παράδοση τελεί μνημόσυνο την τρίτη ημέρα από την κοίμηση, εις ανάμνηση της τριημέρου ταφής και αναστάσεως του Κυρίου. Η ένατη ημέρα συνδέεται με τα εννέα τάγματα των αγγέλων. Η τεσσαρακοστή ανάγεται στην παράδοση της σαρανταήμερης εξόδιας πορείας της ψυχής.
Ακολουθούν το ετήσιο μνημόσυνο και τα τριετές, εξαετές, εννεαετές. Τα ψυχοσάββατα — τα γενικά μνημόσυνα της Εκκλησίας — εντάσσουν τη μνεία αυτή σε ευρύτερο εκκλησιαστικό πλαίσιο, όπου όλη η Εκκλησία δέεται για όλους τους κεκοιμημένους.
Τα κόλλυβα και η ευχαριστιακή κοινότητα
Στο μνημόσυνο προσφέρονται τα κόλλυβα — βρασμένο σιτάρι με σύμβολα της ταφής και της Αναστάσεως. Η εικόνα ανάγεται στον λόγο του Κυρίου: «εάν μη ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην αποθάνη, αυτός μόνος μένει· εάν δε αποθάνη, πολύν καρπόν φέρει».
Τα κόλλυβα δεν είναι απλώς φαγητό αναμνηστικό. Είναι λειτουργικό έμβλημα της πίστεως στην ανάσταση. Έτσι το μνημόσυνο ολοκληρώνεται ως κοινή προσευχή, κοινή τράπεζα, κοινή προσδοκία της εσχατολογικής συναναστάσεως.
Η ποιμαντική διάσταση
Πέρα από τη θεολογική του αξία, το μνημόσυνο επιτελεί σπουδαιότατο ποιμαντικό έργο. Συγκρατεί την οικογενειακή συνοχή πέρα από τα όρια του βίου, παιδαγωγεί τα νεώτερα μέλη στη μνήμη του θανάτου, δίνει διεξόδους στο πένθος μέσα από την προσευχή, και αποτρέπει την παγκοσμιοποιημένη απώθηση του τέλους.
Στην ορθόδοξη συνείδηση η μνεία των κεκοιμημένων δεν αποτελεί περιθωριακή πρακτική, αλλά ζώσα έκφραση της κοινωνίας των αγίων. Η Εκκλησία υπενθυμίζει σε κάθε γενεά ότι κανείς δεν χάνεται για τον Χριστό, και ότι η αγάπη που πορεύεται με προσευχή είναι η μόνη που νικά τη φθορά του χρόνου.