Ένα από τα πιο διακριτά σημεία της ορθοδόξου εσχατολογίας είναι η διδασκαλία για τη μέση κατάσταση — δηλαδή την κατάσταση των ψυχών στο διάστημα μεταξύ της κοιμήσεως κάθε ανθρώπου και της δευτέρας παρουσίας του Κυρίου.
Όχι τελικός παράδεισος, όχι τελική κόλαση
Η ορθόδοξη παράδοση δεν δέχεται ότι η ψυχή λαμβάνει αμέσως μετά τον θάνατο την οριστική κατάσταση. Η οριστική κρίση και αποκατάσταση συντελείται κατά τη δευτέρα παρουσία και την κοινή ανάσταση των σωμάτων.
Στο ενδιάμεσο, οι ψυχές βρίσκονται σε κατάσταση πρόγευσης — προγεύονται δηλαδή τη δόξα ή την οδύνη που τους αναμένει στην εσχάτη ώρα. Ο παράδεισος και η κόλαση που γεύονται προ της κρίσεως είναι αληθινοί, αλλά μερικοί. Δεν περιλαμβάνουν τη συσσώματη πληρότητα της αναστάσεως.
Η σχέση με τη λατινική πορεία
Η ορθόδοξη διδασκαλία διαφέρει από τη λατινική παράδοση του καθαρτηρίου πυρός, το οποίο διατυπώθηκε ως δόγμα στη Δύση κατά τον μεσαίωνα. Η ανατολική παράδοση δεν δέχεται ενδιάμεσο τόπο καθαρτικής τιμωρίας, αλλά αναγνωρίζει τη δυνατότητα μεταβολής της καταστάσεως των κεκοιμημένων διά της προσευχής της Εκκλησίας.
Η διαφορά είναι ουσιώδης. Ενώ το λατινικό πρότυπο τοποθετεί τη θεραπεία ως δικαστική ποινή, η ορθόδοξη οπτική την κατανοεί ως κοινωνική και χαρισματική — έργο της αγάπης που υπερβαίνει τα όρια του βίου.
Η σημασία της προσευχής για τους κεκοιμημένους
Από αυτή τη θεολογική θέση πηγάζει η σημασία των μνημοσύνων, της ευχαριστιακής μνείας, της ελεημοσύνης υπέρ ψυχών. Η Εκκλησία πιστεύει ότι η προσευχή της εν αγάπη μπορεί να ωφελεί τις ψυχές κατά τη μέση κατάσταση.
Η διδασκαλία αυτή δεν αναπαύεται σε λεπτομερή τοπογραφία του επέκεινα. Αρκείται σε όσα έχει διασώσει η συνείδηση της Εκκλησίας: ότι η ζωή συνεχίζεται, ότι η αγάπη δεν παύει, και ότι η οριστική κρίση επιφυλάσσεται για την εσχάτη παρουσία του Χριστού.
Επιφυλακτικότητα της Εκκλησίας
Η ορθόδοξη παράδοση τηρεί έντονη νηπτική επιφυλακτικότητα για κάθε λεπτομερή περιγραφή της μέσης καταστάσεως. Ορισμένα κείμενα κάνουν λόγο για στάδια και τελώνια· άλλα προτιμούν τη σιωπή. Η συνετή ανάγνωση δεν τα μετατρέπει σε δόγμα, ούτε τα απορρίπτει· τα δέχεται ως πνευματικά σύμβολα που επιτρέπουν στον πιστό να αντιμετωπίσει με σοβαρότητα την έξοδο.
Η σπουδαιότερη παρακαταθήκη είναι αυτή του Παύλου: «νυν γινώσκω εκ μέρους, τότε δε επιγνώσομαι». Πέρα από όσα γνωρίζουμε, η Εκκλησία αναπαύει τους κεκοιμημένους «εις τόπον φωτεινόν, εις τόπον χλοερόν, εις τόπον αναπαύσεως», και αναμένει με βεβαιότητα τη συνάντηση όλων εν Χριστώ κατά τη μέρα της Αναστάσεως.