Στην ορθόδοξη πατερική θεολογία τα πάθη δεν είναι αμαρτίες με τη νομικιστική έννοια. Είναι αρρώστιες της ψυχής. Πρόκειται για διαστροφή δυνάμεων που είχαν αρχικά καλό προορισμό αλλά εξετράπησαν λόγω της πτώσεως. Έτσι η ορθόδοξη ασκητική προσεγγίζει τα πάθη όχι κυρίως ως παραπτώματα προς εξιλέωση, αλλά ως ασθένειες προς θεραπεία.

Η φύση των παθών

Στην αρχική κατάσταση του ανθρώπου, η ψυχή είχε τρεις δυνάμεις: το λογιστικό, το επιθυμητικό και το θυμικό. Καθεμία είχε σαφή προορισμό. Το λογιστικό για να γνωρίζει τον Θεό. Το επιθυμητικό για να ποθεί το αγαθό. Το θυμικό για να αντιστέκεται στο κακό. Με την πτώση οι τρεις δυνάμεις εξετράπησαν.

Έτσι το λογιστικό μεταβλήθηκε σε εμπαθή κρίση. Το επιθυμητικό έγινε φιληδονία. Το θυμικό μεταμορφώθηκε σε οργή και μνησικακία. Τα πάθη δεν είναι λοιπόν εξωτερικά στοιχεία που εισέβαλαν στη φύση. Είναι η ίδια η φύση παραμορφωμένη.

Η οκταδική παράδοση

Ο Ευάγριος συστηματοποίησε τα πάθη σε οκτώ κατηγορίες, που έγιναν παραδοσιακή κωδικοποίηση: γαστριμαργία, πορνεία, φιλαργυρία, λύπη, οργή, ακηδία, κενοδοξία, υπερηφάνεια. Ο Ιωάννης Κασσιανός μετέφερε τη λίστα στη Δύση. Ο Γρηγόριος ο Διάλογος αργότερα τη διαμόρφωσε στα γνωστά επτά θανάσιμα αμαρτήματα της δυτικής παραδόσεως.

Η σειρά δεν είναι τυχαία. Η γαστριμαργία ανοίγει τη θύρα στις σαρκικές αδυναμίες. Η φιλαργυρία γεννά μέριμνες. Η λύπη και η ακηδία αποδυναμώνουν την ψυχή. Η υπερηφάνεια κορυφώνει τη διαστροφή.

Η θεραπευτική

Η ορθόδοξη πρακτική προτείνει συγκεκριμένα φάρμακα. Στη γαστριμαργία απαντά η νηστεία. Στη φιλαργυρία η ελεημοσύνη. Στη λύπη η ευχαριστία. Στην οργή η μακροθυμία. Στην ακηδία η σταθερότητα του κανόνα. Στην κενοδοξία η αφάνεια. Στην υπερηφάνεια η ταπείνωση.

Δεν αρκεί όμως η εξωτερική αντιμετώπιση. Στη Φιλοκαλία τονίζεται ότι χωρίς τη χάρη του Πνεύματος τα πάθη δεν θεραπεύονται ολοκληρωτικά. Η ανθρώπινη προσπάθεια προετοιμάζει το έδαφος. Η θεία χάρη φέρνει την αληθινή ίαση.

Μεταμόρφωση

Σκοπός δεν είναι η εξάλειψη των δυνάμεων αλλά η ανακαίνισή τους. Η επιθυμία δεν καταργείται. Στρέφεται προς τον Θεό. Ο θυμός δεν καταστέλλεται. Στρέφεται κατά της αμαρτίας. Έτσι η ορθόδοξη θεραπευτική δεν αναιρεί τη φύση. Την αποκαθιστά στην αρχική της λειτουργία και την οδηγεί στη θέωση.