Στην ορθόδοξη πατερική παράδοση η φιλαυτία θεωρείται η ρίζα όλων των παθών. Όταν οι πατέρες ψάχνουν την κοινή πηγή των ψυχικών αρρωστιών, δεν στέκονται σε επιμέρους εκδηλώσεις. Πηγαίνουν στη βαθύτερη αιτία. Αυτή ονομάζεται φιλαυτία: η εμπαθής αγάπη προς τον εαυτό.

Δύο είδη αγάπης προς τον εαυτό

Οι πατέρες δεν καταδικάζουν κάθε αγάπη προς τον εαυτό. Υπάρχει μια υγιής μορφή που πηγάζει από την εικόνα του Θεού στον άνθρωπο. Είναι η αγάπη που σέβεται το πρόσωπο, μεριμνά για τη σωτηρία της ψυχής και την υγεία του σώματος. Αυτή θεωρείται φυσιολογική και θεάρεστη.

Η εμπαθής φιλαυτία είναι κάτι άλλο. Είναι η περιστροφή του ανθρώπου γύρω από τον εαυτό του ως κέντρο. Όλα μετριούνται από την ευχαρίστηση που παρέχουν στο εγώ. Ο άλλος άνθρωπος, ο Θεός, ο κόσμος, αξιολογούνται από το αν εξυπηρετούν ή όχι την αυτοαναφορά. Αυτή η στρέβλωση είναι η ρίζα από την οποία βλαστάνουν όλα τα άλλα πάθη.

Ο μηχανισμός της

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναλύει με ακρίβεια τον μηχανισμό. Από τη φιλαυτία γεννιέται η φιληδονία, η αναζήτηση της ευχαρίστησης σε όλους τους τομείς. Από τη φιληδονία γεννιέται η φιλαργυρία, η συσσώρευση μέσων που επιτρέπουν την ευχαρίστηση. Από εκεί γεννώνται όλες οι μορφές σωματικών και ψυχικών παθών.

Παράλληλα η φιλαυτία γεννά και τα αντίθετα πάθη. Η αντίσταση του κόσμου στην αυτοαναφορά γεννά την οργή, τη μνησικακία, τον φθόνο. Όταν ο άλλος υπάρχει, εμποδίζει το εγώ να εξαπλωθεί απρόσκοπτα. Η φιλαυτία εκλαμβάνει αυτή την παρουσία ως απειλή.

Η αντιπαλότητα με την αγάπη

Στους πατέρες η φιλαυτία είναι ευθέως αντίθετη με την αγάπη. Όχι με την αγάπη ως συναίσθημα, αλλά με την αγάπη ως πραγματικότητα. Η αγάπη απαιτεί έξοδο από τον εαυτό. Η φιλαυτία αντιδρά σε κάθε τέτοια έξοδο. Έτσι όσο ο άνθρωπος είναι αιχμάλωτος της φιλαυτίας, αδυνατεί να αγαπήσει αληθινά τον Θεό και τον πλησίον.

Η θεραπεία ξεκινά με την αναγνώριση. Πολλοί ασκητικοί αγώνες ναυαγούν διότι ο πιστός παλεύει με τα συμπτώματα και αγνοεί τη ρίζα. Η νηστεία χωρίς αντιμετώπιση της φιλαυτίας μπορεί να γίνει αυτή η ίδια εργαλείο αυτοθαυμασμού.

Η οδός της θεραπείας

Οι πατέρες προτείνουν τρία αντίδοτα. Πρώτο, η εκκοπή του ιδίου θελήματος, που μαθαίνεται μέσα από την υπακοή και την υπομονή. Δεύτερο, η πραγματική φιλαδελφία, η μέριμνα για τον άλλον. Τρίτο, η μνήμη θανάτου, που σχετικοποιεί κάθε αυτοαναφορά. Όπου αυτά τα τρία ριζώσουν, η φιλαυτία υποχωρεί και αρχίζει να ανθίζει η αληθινή ταπείνωση.