Η συνείδηση κατέχει στην πατερική σκέψη μια ξεχωριστή θέση. Δεν είναι απλώς το ηθικό αίσθημα του ανθρώπου. Στους πατέρες παρουσιάζεται ως ο εσωτερικός λόγος που ο Θεός φύτευσε στη φύση μας από τη δημιουργία και που λειτουργεί ως κανόνας και κριτής της ζωής μας.
Φυσικός νόμος
Ο απόστολος Παύλος, στην προς Ρωμαίους επιστολή, αναφέρει ότι ακόμη και τα έθνη που δεν έλαβαν γραπτό νόμο έχουν τον νόμο γραμμένο μέσα στις καρδιές τους. Η συνείδηση είναι αυτός ακριβώς ο φυσικός νόμος. Δεν αφορά μία εποχή ή μία θρησκεία. Είναι κοινό κτήμα της ανθρώπινης φύσεως, ανεξάρτητα από πολιτισμό ή εκπαίδευση.
Στους πατέρες η συνείδηση δεν είναι ψυχολογικό φαινόμενο. Είναι μια οντολογική πραγματικότητα. Λειτουργεί ως φωνή που μιλά μέσα στον άνθρωπο πριν αυτός σκεφτεί λογικά. Πληγώνει όταν παραβιάζεται και χαροποιεί όταν τιμάται.
Η αλλοίωσή της
Οι πατέρες προειδοποιούν επανειλημμένα ότι η συνείδηση μπορεί να νοθευθεί. Η συνεχής περιφρόνησή της την κάνει να σιωπά. Η συνεχής ακολουθία αμαρτωλών συνηθειών την σκεπάζει με ένα είδος πέπλου, που δυσκολεύει την ακρόασή της.
Στον αββά Δωρόθεο συναντάμε μια εικόνα: η συνείδηση είναι σαν μια σπίθα. Όταν ο άνθρωπος τη φροντίζει, τη φυσάει και την τρέφει, γίνεται δυνατή φλόγα. Όταν την παραμελεί, σβήνει σιγά σιγά. Δεν χάνεται ολοκληρωτικά, αλλά κρύβεται τόσο που μετά βίας ακούγεται.
Καθαρισμός της συνείδησης
Η ορθόδοξη παράδοση προτείνει συγκεκριμένα μέσα για να φροντίσει κανείς τη συνείδησή του. Πρώτα η εξέταση της συνειδήσεως, η οποία γίνεται στο τέλος της ημέρας. Ο πιστός ανατρέχει στην ημέρα του και αναγνωρίζει τα σημεία στα οποία αστόχησε. Δεύτερον, η εξομολόγηση, στην οποία η συνείδηση καθαρίζεται μυστηριακώς. Τρίτον, η μετάνοια ως συνεχής στάση και όχι μόνο πράξη.
Όταν η συνείδηση καθαρισθεί, αρχίζει να μιλά πιο ευδιάκριτα. Δίνει ακριβέστερες υποδείξεις για το καθημερινό. Αυτό που πριν περνούσε απαρατήρητο, τώρα γίνεται αντιληπτό. Αυτή είναι η ευαισθητοποίηση που οι ασκητικοί πατέρες θεωρούν αναγκαία προϋπόθεση κάθε προόδου.
Συνείδηση και Πνεύμα
Η συνείδηση δεν είναι αυτόνομη. Η πληρότητά της φανερώνεται όταν ενεργοποιηθεί από το Πνεύμα του Θεού. Τότε δεν λειτουργεί απλώς ως κανόνας του φυσικού καλού, αλλά οδηγεί τον άνθρωπο στη διάκριση του θείου θελήματος. Σε αυτή τη συνέργεια χάριτος και ανθρώπινης ευθύνης βρίσκεται η ωριμότητα.