Η Παναγία κατέχει στην ορθόδοξη πίστη μια θέση μοναδική: δεύτερη μετά τον Χριστό, ανώτερη από κάθε άγγελο και άγιο. Δεν θεοποιείται — παραμένει άνθρωπος, κτιστή. Αλλά ως αυτή που γέννησε τον Θεό, αξιώθηκε ένα προνόμιο που δεν δόθηκε σε κανέναν άλλον.
Θεοτόκος
Ο τίτλος «Θεοτόκος» — αυτή που γέννησε τον Θεό — προέρχεται από τον 3ο αιώνα και επικυρώθηκε δογματικά στην Γ’ Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου (431). Ο Νεστόριος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, υποστήριζε ότι η Μαρία γέννησε τον άνθρωπο Ιησού (Χριστοτόκος), όχι τον Θεό-Λόγο. Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας απάντησε: το πρόσωπο που γέννησε η Μαρία ήταν εξαρχής ο Θεός-Λόγος ενσαρκωμένος. Δεν γέννησε δύο διαφορετικά πρόσωπα. Γέννησε ένα πρόσωπο — Θεό και άνθρωπο.
Συνεπώς είναι κυριολεκτικά Θεοτόκος. Η ορολογία αυτή δεν αφορά την παρθενία ή την αρετή της — αφορά τη χριστολογία. Αν αρνούμασταν τη Θεοτόκο, θα αρνούμασταν τη Σάρκωση.
Αειπάρθενος
Η ορθόδοξη παράδοση ομολογεί ότι η Παναγία ήταν Παρθένος προ του τόκου, κατά τον τόκο και μετά τον τόκο. «Αειπάρθενος» — πάντοτε παρθένος. Δεν σημαίνει βιολογικό φαινόμενο — σημαίνει την ολική αφιέρωσή της στον Θεό.
Οι «αδελφοί του Κυρίου» που αναφέρονται στα Ευαγγέλια (Μάρκ. 6,3) δεν είναι παιδιά της Παναγίας. Η αρχαία ερμηνεία τους θεωρεί παιδιά του Ιωσήφ από προηγούμενο γάμο, ή εξαδέλφια. Η Καινή Διαθήκη και η εκκλησιαστική παράδοση είναι σαφείς: η Παναγία ήταν αειπάρθενος.
Πλατυτέρα
Στην εικονογραφία, η Παναγία απεικονίζεται συχνά στην αψίδα του Ιερού Βήματος με τα χέρια ανυψωμένα σε προσευχή και τον Χριστό-βρέφος εντός του στήθους. Αυτή η εικόνα ονομάζεται «Πλατυτέρα τῶν οὐρανῶν» — αυτή που είναι πιο ευρύχωρη από τους ουρανούς, γιατί χώρεσε εντός της Αυτόν που οι ουρανοί δεν χωρούν.
Άλλος συχνός εικονογραφικός τύπος είναι η «Οδηγήτρια» — η Παναγία που δείχνει με το χέρι Της προς τον Χριστό, σημαίνοντας ότι η ίδια δεν είναι η οδός αλλά μας οδηγεί στην οδό. Επίσης η «Γλυκοφιλούσα» (η Παναγία που αγκαλιάζει τρυφερά τον Χριστό) και η «Ζωοδόχος Πηγή».
Όχι «μεσιτεύτρια» όπως στη Δύση
Στην Ορθοδοξία, η Παναγία είναι μεσίτρια — αλλά με συγκεκριμένη έννοια. Δεν στέκεται ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο σαν να είναι ο Χριστός απρόσιτος. Αντίθετα, μεσιτεύει με τη μητρική της παρρησία, ζητώντας από τον Υἱό Της να ελεήσει τους ανθρώπους — όπως μια μάνα στον γιο της.
Όλες οι παρακλητικές προσευχές προς την Παναγία απευθύνονται με αυτή την αίσθηση. «Πρέσβευε ὑπὲρ ἡμῶν» — μεσίτευσε. Δεν λέμε «σώσον με Παναγία» σαν να σώζει η ίδια· λέμε «σώσον με ταῖς πρεσβείαις της Θεοτόκου».
Δεν δογματίστηκε ποτέ η «Άσπιλος Σύλληψις»
Η Δυτική Εκκλησία διδάσκει ως δόγμα την «Immaculata Conceptio» — ότι η Παναγία γεννήθηκε χωρίς προπατορικό αμάρτημα. Η Ορθοδοξία δεν δέχεται αυτό το δόγμα. Δέχεται ότι η Παναγία ήταν αναμάρτητη στην προσωπική της ζωή και ηθικά ανώτερη από κάθε άλλον άνθρωπο. Αλλά δεν θεωρεί ότι παρακάμφθηκαν για χάρη της οι συνέπειες της πτώσης.
Αυτή η διαφορά δεν είναι μικρή: αν η Παναγία είχε γεννηθεί χωρίς συνέπειες της πτώσης, η Σάρκωση δεν θα προσλάμβανε πραγματικά την «πεπτωκυία» ανθρώπινη φύση. Η Ορθοδοξία επιμένει ότι ο Χριστός σώζει την ανθρωπότητα ακριβώς γιατί προσλαμβάνει την ίδια ανθρώπινη φύση που σώζει.