Τους τελευταίους μήνες συζητείται πολύ το λεγόμενο «Πολλαπλό Βιβλίο», η μεγαλύτερη αλλαγή στα σχολικά εγχειρίδια εδώ και δεκαετίες. Για πολλούς γονείς η συζήτηση έφτασε μέσα από αντικρουόμενους τίτλους: άλλοι μιλούν για εκσυγχρονισμό, άλλοι για κίνδυνο αλλοίωσης της παιδείας. Το κείμενο αυτό δεν παίρνει πολιτική θέση. Προσπαθεί να εξηγήσει με ηρεμία τι προβλέπεται, τι ανησυχεί όσους αντιδρούν, τι απαντά το Υπουργείο, και πώς μπορεί να σταθεί απέναντι σε όλα αυτά ένας χριστιανός γονιός.
Τι είναι το Πολλαπλό Βιβλίο
Ως σήμερα, για κάθε μάθημα και κάθε τάξη υπήρχε ένα μόνο βιβλίο, το ίδιο για όλα τα σχολεία της χώρας. Με τον νόμο 4823/2021 θεσπίστηκε ένα διαφορετικό σύστημα. Ιδρύθηκαν το Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων και η Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Διδακτικών Βιβλίων, και για κάθε μάθημα μπορούν πλέον να εγκρίνονται περισσότερα από ένα βιβλία. Οι εκπαιδευτικοί κάθε σχολείου διαλέγουν ανάμεσα στα εγκεκριμένα εκείνο που θα χρησιμοποιήσουν.
Τον Απρίλιο του 2026 το Υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε την έγκριση 230 βιβλίων για το Νηπιαγωγείο, το Δημοτικό, το Γυμνάσιο και την Α΄ Λυκείου. Κατά την ανακοίνωση, τα βιβλία γράφτηκαν από ομάδες πανεπιστημιακών, εκπαιδευτικών και άλλων επιστημόνων και αξιολογήθηκαν με επιστημονικά, παιδαγωγικά και τεχνικά κριτήρια από επιτροπές εξωτερικών αξιολογητών, με την εποπτεία του Υπουργείου και του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ). Τον Ιούνιο οι σύλλογοι διδασκόντων κλήθηκαν να επιλέξουν. Η φετινή σχολική χρονιά είναι μεταβατική και το νέο υλικό διατίθεται ψηφιακά, ενώ τα έντυπα βιβλία που επιλέχθηκαν θα φτάσουν στις τάξεις τον Σεπτέμβριο του 2027.
Το Υπουργείο παρουσιάζει τη μεταρρύθμιση ως βήμα εκσυγχρονισμού: περισσότερη ποιότητα και ποικιλία στο διδακτικό υλικό, σύνδεση με τα νέα Προγράμματα Σπουδών και μεγαλύτερη ελευθερία για τον εκπαιδευτικό να διαλέξει το βιβλίο που ταιριάζει στην τάξη του.
Οι ενστάσεις
Οι αντιρρήσεις προέρχονται από διαφορετικές πλευρές, και δεν είναι όλες ίδιες.
Για τη διαδικασία. Σύλλογοι και ομοσπονδίες εκπαιδευτικών διαμαρτυρήθηκαν ότι οι προθεσμίες για την επιλογή ήταν πολύ σύντομες για να μελετηθούν σοβαρά τα βιβλία, και ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η επιλογή γινόταν ανάμεσα σε δύο ή τρία μόνο εγχειρίδια. Ορισμένοι εξέφρασαν και τον φόβο ότι σχολεία διαφορετικών περιοχών θα καταλήξουν σε άνισο υλικό. Ενώσεις εκδοτών προσέφυγαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας για τη διαδικασία. Η ίδια η Υπουργός Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη, αναγνώρισε δημόσια ότι δεν έχουν όλα τα βιβλία την ίδια πληρότητα.
Για το περιεχόμενο. Τον Σεπτέμβριο του 2026 ξέσπασε έντονη συζήτηση για δύο βιβλία του Δημοτικού, της Γλώσσας της Β΄ τάξης και της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής της ΣΤ΄, εξαιτίας των αναφορών τους σε «διαφορετικές μορφές οικογένειας». Η Υπουργός δήλωσε ότι το Υπουργείο έχει αρμοδιότητα να εντοπίζει και να διορθώνει λάθη, όχι όμως να λογοκρίνει το περιεχόμενο, και ότι θέλει ένα σχολείο όπου κάθε παιδί, από όποια οικογένεια κι αν προέρχεται, νιώθει ότι έχει ίσες ευκαιρίες.
Από Ορθόδοξους εκπαιδευτικούς. Στις 4 Οκτωβρίου 2026 η Εστία Πατερικών Μελετών οργάνωσε ημερίδα στο Πολεμικό Μουσείο της Αθήνας, όπου Ορθόδοξοι εκπαιδευτικοί διαφόρων ειδικοτήτων εξέτασαν το Πολλαπλό Βιβλίο μάθημα προς μάθημα. Στα πορίσματα που εξέδωσε η Εστία διατυπώνονται τέσσερις κύριες ανησυχίες:
- ότι η ιστορία, και ιδίως το 1821 και ο ρόλος της Εκκλησίας σε αυτό, δεν παρουσιάζεται με ακρίβεια,
- ότι η γνώση κατακερματίζεται σε αποσπασματικές δραστηριότητες χωρίς ενιαίο μορφωτικό πυρήνα,
- ότι οι οθόνες υποκαθιστούν τη μελέτη και τη ζωντανή σχέση δασκάλου και μαθητή,
- και ότι εισάγονται αντιλήψεις που δεν σέβονται τη χριστιανική ανθρωπολογία και τις αξίες των οικογενειών.
Ζητούν, μεταξύ άλλων, ουσιαστική επανεξέταση του περιεχομένου, σαφή ιεράρχηση της ύλης, προστασία της παρουσίας της ελληνικής ιστορίας, της γλώσσας, της λογοτεχνίας και της ορθόδοξης παράδοσης, και δημοσιοποίηση των κριτηρίων αξιολόγησης των βιβλίων, με διάλογο ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς, γονείς και επιστημονικούς φορείς. Το πλήρες υλικό της ημερίδας υπάρχει στην ιστοσελίδα της Εστίας.
Ένα κοινό έδαφος
Πίσω από τις διαφορετικές φωνές υπάρχει κάτι που μοιάζει να το δέχονται όλοι: ότι ένα σχολικό βιβλίο δεν αρκεί να είναι καινούργιο. Πρέπει να είναι επιστημονικά έγκυρο, παιδαγωγικά κατάλληλο για την ηλικία των παιδιών και να έχει ουσία. Σε αυτό συμφωνούν και οι σύλλογοι που ζητούν περισσότερο χρόνο, και οι Ορθόδοξοι εκπαιδευτικοί που ζητούν διαφάνεια και διάλογο, και η Υπουργός που μιλά για διόρθωση των λαθών.
Υπάρχει και κάτι πρακτικό που αξίζει να ξέρει κάθε γονιός. Τα εγκεκριμένα βιβλία δεν είναι κρυφά. Είναι δημοσιευμένα στο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων και στην Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Διδακτικών Βιβλίων, και ο καθένας μπορεί να τα διαβάσει. Πριν πιστέψουμε έναν εντυπωσιακό τίτλο, προς οποιαδήποτε κατεύθυνση, μπορούμε να ανοίξουμε το ίδιο το βιβλίο του παιδιού μας και να μιλήσουμε ήρεμα με τον δάσκαλο ή την καθηγήτρια.
Μια ορθόδοξη ματιά στην παιδεία
Η Εκκλησία ποτέ δεν είδε την παιδεία ως απλή μετάδοση πληροφοριών. Τη βλέπει ως διαμόρφωση του ανθρώπου, της ψυχής και του χαρακτήρα του. Ο Μέγας Βασίλειος, στον λόγο του Πρὸς τοὺς νέους, συμβουλεύει τους νέους της εποχής του, που μάθαιναν γράμματα από τους αρχαίους συγγραφείς, να κάνουν ό,τι κάνουν οι μέλισσες:
Κατὰ πᾶσαν δὴ οὖν τῶν μελιττῶν τὴν εἰκόνα, τῶν λόγων ἡμῖν μεθεκτέον. Ἐκεῖναί τε γὰρ οὔτε ἅπασι τοῖς ἄνθεσι παραπλησίως ἐπέρχονται, οὔτε μὴν οἷς ἂν ἐπιπτῶσιν ὅλα φέρειν ἐπιχειροῦσιν, ἀλλ’ ὅσον αὐτῶν ἐπιτήδειον πρὸς τὴν ἐργασίαν λαβοῦσαι, τὸ λοιπὸν χαίρειν ἀφῆκαν.
Δηλαδή: όπως οι μέλισσες δεν κάθονται σε κάθε λουλούδι ούτε παίρνουν ολόκληρο όποιο συναντούν, αλλά κρατούν μόνο ό,τι χρειάζονται για το μέλι και αφήνουν τα υπόλοιπα, έτσι και εμείς να παίρνουμε από τα βιβλία ό,τι είναι οικείο και συγγενικό με την αλήθεια. Η διάκριση αυτή δεν μαθαίνεται μόνο στο σχολείο. Τη μαθαίνει το παιδί κυρίως στο σπίτι, από γονείς που διαβάζουν μαζί του, συζητούν μαζί του και του δείχνουν με τη ζωή τους τι αξίζει. Κανένα εγχειρίδιο, όσο καλό ή όσο προβληματικό κι αν είναι, δεν αντικαθιστά αυτή τη σχέση. Γι’ αυτό η Εκκλησία πάντα έλεγε ότι οι πρώτοι δάσκαλοι του παιδιού είναι οι γονείς του (δείτε και Αγίου Λουκά Αρχιεπισκόπου Κριμαίας: Για την ανατροφή των παιδιών).
Η ίδια πεποίθηση κράτησε ζωντανή την παιδεία του Γένους στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714–1779). Με την ευλογία του Οικουμενικού Πατριαρχείου περιόδευσε επί είκοσι περίπου χρόνια την Ήπειρο, την Ακαρνανία, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, την Αλβανία και την Πελοπόννησο, κηρύττοντας στα απλά ελληνικά της εποχής του. Σε κάθε τόπο παρακινούσε τους κατοίκους να ανοίξουν σχολείο, και η παράδοση αποδίδει στην προτροπή του την ίδρυση πάνω από διακόσια σχολεία. Στη Διδαχή ΣΤ΄ λέει:
…πρέπει, παιδιά μου, νὰ στερεώνετε σχολεῖα· διατὶ πάντα εἰς τὰ σχολεῖα γυμνάζονται οἱ ἄνθρωποι καὶ ἠξεύρουν καὶ μανθάνουν τὸ τί ἐστι ὁ Θεός […]. Τὸ σχολεῖον φωτίζει τοὺς ἀνθρώπους.
Για τον Άγιο Κοσμά το σχολείο δεν ήταν κάτι χωριστό από την πίστη. Τα παιδιά μάθαιναν γράμματα για να διαβάζουν το Ευαγγέλιο και, όπως λέει στη Διδαχή Η΄, «νὰ γνωρίζουν τὸ καλὸν καὶ τὸ κακόν». Μέσα από τέτοια σχολεία, που τα συντηρούσαν κοινότητες, ενορίες και μοναστήρια, διασώθηκαν η γλώσσα και η πίστη του λαού, και πάνω σε αυτή τη μόρφωση στηρίχτηκε αργότερα η αφύπνιση του Γένους. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμη πολλές λεπτομέρειες της εκπαίδευσης εκείνων των αιώνων. Η συμβολή όμως της Εκκλησίας και ανθρώπων σαν τον Άγιο Κοσμά είναι καλά τεκμηριωμένη, και είναι εύλογο να τη ζητούν οι γονείς στα βιβλία των παιδιών τους.
Το ίδιο ισχύει και για τα δύσκολα θέματα. Η Εκκλησία έχει σαφή διδασκαλία για τον γάμο και την οικογένεια (δείτε Ο Γάμος ως μυστήριο κοινωνίας). Την ίδια ώρα, κάθε παιδί μιας σχολικής τάξης, από όποια οικογένεια κι αν προέρχεται, είναι εικόνα του Θεού και χρειάζεται αγάπη και σεβασμό. Τα δύο δεν αντιφάσκουν. Ο χριστιανός γονιός μπορεί να μιλήσει στο παιδί του για την αλήθεια όπως τη ζει η Εκκλησία, και ταυτόχρονα να το μάθει να αγαπά όλους τους συμμαθητές του.
Η συζήτηση για το Πολλαπλό Βιβλίο θα συνεχιστεί, και είναι καλό να γίνεται με γνώση, με τεκμηρίωση και με ηρεμία. Όσοι συμμετέχουν σε αυτήν, από όποια πλευρά, ας θυμούνται ότι στο κέντρο της βρίσκονται τα ίδια τα παιδιά.