Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, η μυστηριακή ζωή αποτελεί τον βασικό τρόπο με τον οποίο ο πιστός μετέχει στη χάρη της Αναστάσεως. Παραδοσιακά αναγνωρίζονται επτά μυστήρια, αν και η ίδια έννοια του μυστηρίου εκτείνεται σε όλη τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας ως φανέρωση του Χριστού.
Σχετικά με τον αριθμό «επτά»
Ο συγκεκριμένος αριθμός των επτά μυστηρίων κρυσταλλώθηκε σε επίσημη μορφή σχετικά αργά — κυρίως στον μεσαίωνα, με σχολαστικές καταλογογραφήσεις στη Δύση, και σταδιακή υιοθέτηση στην Ανατολή από τον 13ο αιώνα και εξής. Όμως και τα επτά μυστήρια είναι βαθιά ριζωμένα στην αποστολική και πατερική παράδοση από τους πρώτους αιώνες, ως πρακτικές της εκκλησιαστικής ζωής.
Τα επτά μυστήρια
Βάπτισμα — η είσοδος του ανθρώπου στην Εκκλησία και η αναγέννησή του «εξ ύδατος και Πνεύματος» (Ἰω. 3,5). Τελείται με τριπλή κατάδυση εις το όνομα της Αγίας Τριάδος και αναπαριστά τον θάνατο και την ανάσταση του βαπτιζομένου με τον Χριστό (Ρωμ. 6,4).
Χρίσμα — η σφράγιση με Άγιο Μύρο αμέσως μετά το Βάπτισμα. Συμβολίζει και πραγματοποιεί την επίδοση του Αγίου Πνεύματος στον νεοφώτιστο, ως προέκταση της Πεντηκοστής στη ζωή του πιστού. Το Άγιο Μύρο καθαγιάζεται από τους επισκόπους.
Θεία Ευχαριστία — το κεντρικό μυστήριο της Εκκλησίας, στο οποίο συγκεφαλαιώνονται όλα τα άλλα. Στη Θεία Λειτουργία ο άρτος και ο οίνος μεταβάλλονται σε Σώμα και Αίμα Χριστού, και η εκκλησιαστική κοινότητα μετέχει του πασχαλίου μυστηρίου. Όπως είπε ο άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος, η Ευχαριστία είναι «φάρμακο αθανασίας».
Μετάνοια — Εξομολόγηση — η αποκατάσταση του πιστού μετά τη βαπτισματική πτώση. Με την ειλικρινή εξομολόγηση των αμαρτιών ενώπιον του πνευματικού και την ανάγνωση συγχωρητικής ευχής, ο πιστός επανέρχεται στην κοινωνία της Εκκλησίας. Στηρίζεται στον λόγο του Κυρίου: «Ἂν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς» (Ἰω. 20,23).
Γάμος — η ένωση ανδρός και γυναικός εν Χριστῷ, εικόνα της σχέσεως Χριστού και Εκκλησίας (Ἐφ. 5,32). Η ορθόδοξη ακολουθία περιλαμβάνει την αρραβώνα και τη στέψη με τα στέφανα μαρτυρίου και νίκης.
Ιερωσύνη — η μυστηριακή χειροτονία στους τρεις βαθμούς (διάκονος, πρεσβύτερος, επίσκοπος) με την οποία διασφαλίζεται η αποστολική διαδοχή και η ποιμαντική διακονία της Εκκλησίας.
Ευχέλαιο — το μυστήριο της ιάσεως ψυχής και σώματος, με βάση την επιστολή του αγίου Ιακώβου (5,14-15). Συνδυάζει σωματική θεραπεία με άφεση αμαρτιών.
Η ενότητα της μυστηριακής ζωής
Τα επτά μυστήρια δεν αποτελούν επτά αυτοτελείς πράξεις αλλά μία ενιαία μυστηριακή πορεία. Με το Βάπτισμα ο πιστός εισέρχεται στην Εκκλησία, με το Χρίσμα λαμβάνει το Πνεύμα, με την Ευχαριστία τρέφεται, με τη Μετάνοια ανανεώνεται, με τον Γάμο ή την Ιερωσύνη δίνει συγκεκριμένη μορφή στη ζωή του, και με το Ευχέλαιο θεραπεύεται. Όλα συγκλίνουν στην Ευχαριστία ως καρδιά της εκκλησιαστικής ζωής, όπου ο πιστός βιώνει την κοινωνία με τον Αναστάντα Χριστό.