Το απολυτίκιο της εορτής της Κοιμήσεως συμπυκνώνει σε λίγους μόνο στίχους ολόκληρη τη θεολογία της Εκκλησίας για το πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ο ύμνος, σε ήχο α’, ψάλλεται στον Εσπερινό, τον Όρθρο και τη Θεία Λειτουργία της 15ης Αυγούστου, αποτελώντας τον λειτουργικό πυρήνα της εορτής.
«Ἐν τῇ Γεννήσει τὴν παρθενίαν ἐφύλαξας»
Ο πρώτος στίχος τοποθετεί στο κέντρο το απόλυτο παράδοξο της μητρότητας της Θεοτόκου. Η γέννηση του Κυρίου δεν καταλύει την παρθενία της, αλλά την επισφραγίζει ως σημείο της θείας επεμβάσεως. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, στην ομιλία του στην Κοίμηση, υπενθυμίζει ότι η αειπαρθενία της δεν είναι φυσικό επίτευγμα αλλά δώρο και σημείο του μυστηρίου της Σαρκώσεως. Ο ύμνος δεν αναφέρεται απλώς σε ένα βιολογικό γεγονός· πρόκειται για ομολογία του Χριστού ως Θεού και ανθρώπου.
«ἐν τῇ Κοιμήσει τὸν κόσμον οὐ κατέλιπες»
Η Κοίμηση της Θεοτόκου, αν και πραγματικός θάνατος, δεν είναι αποχωρισμός από το σώμα της Εκκλησίας. Ο ύμνος τονίζει ότι η Παναγία δεν εγκαταλείπει τον κόσμο, παραμένοντας ζωντανός κρίκος της θείας οικονομίας. Στα πατερικά κείμενα —ιδίως στους λόγους του αγίου Ανδρέου Κρήτης— η μετάστασή της δεν παρουσιάζεται ως τέλος αλλά ως μετάβαση σε μια πληρέστερη διακονία, όπου η πρεσβεία της γίνεται αμεσότερη.
«μετέστης πρὸς τὴν ζωήν, Μήτηρ ὑπάρχουσα τῆς ζωῆς»
Η φράση αποκαλύπτει το βαθύτερο νόημα της εορτής: η Θεοτόκος, ως Μητέρα της Ζωής, δεν κρατείται από τον θάνατο. Ο όρος «μετάσταση» υποδηλώνει την ανάστασή της εν σώματι, ως πρόγευση της κοινής αναστάσεως. Δεν πρόκειται για Ανάληψη όπως του Κυρίου, αλλά για μετάβαση στη ζωή δια του Υιού της. Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς βλέπει στην Κοίμηση την ολοκλήρωση της θεομητορικής θέσεως: η Παναγία μετέχει ήδη από τώρα στην εμπειρία της αφθαρσίας.
«ταῖς πρεσβείαις λύτρουσαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς ἡμῶν»
Το απολυτίκιο κλείνει με την επίκληση της μεσιτείας της. Η Θεοτόκος, νικήτρια του θανάτου δια του Υιού της, μεσιτεύει πλέον για τη σωτηρία όλων. Η Εκκλησία δεν διστάζει να ζητήσει τη λύτρωση «ἐκ θανάτου», γιατί στην Κοίμηση ο θάνατος μεταμορφώνεται σε κοίμηση και ο τάφος σε πύλη ζωής. Οι πιστοί ατενίζουν το πρόσωπό της ως την εγγύηση της δικής τους αναστάσεως, αφού το σώμα της που νίκησε τη φθορά αποτελεί τον «ἀρραβῶνα» της εσχατολογικής μας ελπίδος.