Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία διατηρεῖ τὴν ἀποστολικὴ τάξη τῆς ἱεροσύνης σὲ τρεῖς μείζονες βαθμίδες — Διάκονος, Πρεσβύτερος, Ἐπίσκοπος — στὶς ὁποῖες προστίθενται ἐλάσσονες τάξεις ποὺ προετοιμάζουν τὸν νεοεισερχόμενο γιὰ τὴ μείζονα ἱεροσύνη. Κάθε βαθμίδα εἰσέρχεται μέσῳ τῆς χειροτονίας (γιὰ τὶς μείζονες) ἤ τῆς χειροθεσίας (γιὰ τὶς ἐλάσσονες) ποὺ ἐπιτελεῖται μόνο ἀπὸ ἐπίσκοπο.
Ἐλάσσονες τάξεις
Ἀσκοῦν συγκεκριμένα διακονήματα στὸν ναὸ καὶ θεωροῦνται προπαρασκευή. Δὲν φέρουν λειτουργικὰ ἄμφια ἱερωσύνης· φέρουν συνήθως μόνο τὸ στιχάριο.
- Ἀναγνώστης: ἀναγινώσκει τὸν Ἀπόστολο καὶ τοὺς Ψαλμοὺς στὶς ἀκολουθίες. Ἡ χειροθεσία γίνεται μέσα στὸν ναό, ὄχι στὸ Ἱερὸ Βῆμα.
- Ψάλτης: μέλος τοῦ ψαλτηρίου, ψάλλει τοὺς ὕμνους.
- Ὑποδιάκονος: τελευταία ἐλάσσων τάξη πρὶν τὴν εἴσοδο στὶς μείζονες. Στὴν ἀρχιερατικὴ Λειτουργία ὑπηρετεῖ τὸν ἐπίσκοπο: φέρει τὰ ἄμφια, βοηθᾶ στὸν νιπτῆρα, κρατᾶ τὰ δικηροτρίκηρα. Ὁ ὑποδιάκονος γνωρίζει ὅτι ὁρκίζεται ἀφοσίωση στὴν ἁγνεία τοῦ ἑνὸς γάμου ἤ τῆς μοναχικῆς ζωῆς πρὶν τὴν χειροτονία διακόνου.
Διάκονος (πρώτη μείζων βαθμίδα)
Ἡ ἀρχαιότερη βαθμίδα — ἡ ἐκλογὴ τῶν ἑπτὰ διακόνων στὶς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων (Πραξ. 6,1-6) εἶναι ὁ ἀκρογωνιαῖος αὐτῆς λίθος. Ὁ διάκονος:
- Διακονεῖ στὴ Θεία Λειτουργία (ἐκφωνεῖ τὶς αἰτήσεις, διενεργεῖ τὴ μικρὴ καὶ μεγάλη εἴσοδο, μεταφέρει τὰ Τίμια Δῶρα).
- Δὲν δύναται νὰ τελέσει μυστήρια ἤ νὰ εὐλογήσει — ὁ ρόλος του εἶναι λειτουργικῆς διακονίας, ὄχι ἱερατικῆς πράξεως.
- Φέρει τὸ διακριτικὸ ὠράριο στὸν ἀριστερὸ ὦμο.
Ὑπάρχουν δύο εἰδικὲς ὑποπεριπτώσεις:
- Ἀρχιδιάκονος: ἐπικεφαλῆς διάκονος (ἐγγάμων ἤ ἀρχιερατικός).
- Ἱεροδιάκονος: μοναχὸς ποὺ ἔλαβε τὴ διακονία.
Πρεσβύτερος / Ἱερέας (δεύτερη μείζων βαθμίδα)
Ἡ καθεξοχὴν ἱερατικὴ βαθμίδα. Ὁ πρεσβύτερος:
- Τελεῖ τὰ ἕξι ἀπὸ τὰ ἑπτὰ μυστήρια: Βάπτισμα, Χρῖσμα, Θεία Εὐχαριστία, Μετάνοια (ἐξομολόγηση), Εὐχέλαιον, Γάμος.
- Δὲν τελεῖ μόνο τὴ Χειροτονία, οὔτε καθαγιάζει τὸ Ἅγιο Μύρο ἤ τὸ ἀντιμήνσιο — αὐτὰ ἀνήκουν ἀποκλειστικὰ στὸν ἐπίσκοπο.
- Εὐλογεῖ τὸν λαὸ καὶ τὰ ἀντίδωρα.
- Φέρει τὸ καθοριστικὸ ἐπιτραχήλιο καὶ τὸ φαιλόνιο ἤ ἀντίστοιχα.
Στὴν ὀρθόδοξη παράδοση οἱ ἱερεῖς δύνανται νὰ εἶναι ἔγγαμοι (ὑπὸ τὸν ὅρο ὁ γάμος νὰ τελεσθεῖ πρὶν τὴ χειροτονία) ἤ ἄγαμοι/μοναχοὶ (ἱερομόναχοι). Δεύτερος γάμος μετὰ τὴ χειροτονία ἀπαγορεύεται.
Ἀξιωματικοὶ τίτλοι: πρωτοπρεσβύτερος (ἐγγάμων ἀξιωματούχων), ἀρχιμανδρίτης (μοναχῶν), οἰκονόμος, σακελλάριος κ.ἄ.
Ἐπίσκοπος (τρίτη μείζων βαθμίδα)
Ἡ πληρότητα τῆς ἱεροσύνης — ὁ ἐπίσκοπος εἶναι ὁ ἄμεσος διάδοχος τῶν Ἀποστόλων. Ἀσκεῖ:
- Ποιμαντικὴ ἐξουσία ἐπὶ τῆς ἐπαρχίας του (μητροπόλεως ἤ ἐπισκοπῆς).
- Διδακτικὴ ἐξουσία — εἶναι ὁ φύλακας τῆς ὀρθοδόξου διδασκαλίας.
- Λειτουργικὴ πληρότητα — μόνο ὁ ἐπίσκοπος τελεῖ τὴν χειροτονία διακόνων, πρεσβυτέρων καὶ ἄλλων ἐπισκόπων (ἀκολουθώντας τὴν ἀποστολικὴ διαδοχὴ ποὺ ἀπαιτεῖ τοὐλάχιστον δύο ἤ τρεῖς ἐπισκόπους).
Ὁ ἐπίσκοπος εἶναι ὑποχρεωτικῶς ἄγαμος ἤ μοναχός σὲ ὅλη τὴν Ὀρθοδοξία. Οἱ ἐπίσκοποι μετὰ τὴν Πενθέκτη Σύνοδο (692) ἐκλέγονται ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὸ μοναχικὸ τάγμα ἤ τοὺς χήρους ἱερεῖς.
Διαβαθμίσεις: Πατριάρχης, Ἀρχιεπίσκοπος, Μητροπολίτης, Ἐπίσκοπος — τιμητικὲς διακρίσεις, χωρὶς μυστηριακὴ διαφορά. Στὴν ἀρχαία Ἐκκλησία ὅλοι οἱ ἐπίσκοποι ἦταν ἰσότιμοι· ἡ διαφορὰ ἀφορᾶ τὴ διοικητικὴ θέση, ὄχι τὴν ἱερατικὴ χάρι.
Σύνοψη
| Βαθμίδα | Χειροτονία ἀπό | Μυστήρια | Λειτουργικὸ σύμβολο |
|---|---|---|---|
| Ἀναγνώστης | Ἐπίσκοπο (χειροθεσία) | — | Στιχάριο |
| Ὑποδιάκονος | Ἐπίσκοπο (χειροθεσία) | — | Στιχάριο + διασταυρωμένο ὠράριο |
| Διάκονος | Ἐπίσκοπο | — | Ὠράριο στὸν ἀριστερὸ ὦμο |
| Πρεσβύτερος | Ἐπίσκοπο | 6 ἀπὸ 7 | Ἐπιτραχήλιο |
| Ἐπίσκοπος | 2-3 Ἐπισκόπους | Ὅλα + Χειροτονία | Ὠμοφόριο |
Δεῖτε καὶ τὸ συγγενὲς Holy Orders (ἀπὸ τὸ OrthodoxWiki) καθὼς καὶ τὸ Apostolic succession.