Με τον όρο «Ορθόδοξη Διασπορά» περιγράφονται σήμερα οι ορθόδοξες κοινότητες σε χώρες όπου η Ορθοδοξία δεν αποτέλεσε ιστορικά την επικρατούσα χριστιανική παράδοση: στη Δυτική Ευρώπη, τη Βόρεια και Νότια Αμερική, την Ωκεανία και τμήματα της Αφρικής και της Ασίας. Η συγκρότηση αυτής της παρουσίας υπήρξε μία από τις πιο σύνθετες προκλήσεις για την κανονική οργάνωση της Ορθόδοξης Εκκλησίας στους νεώτερους χρόνους.
Τα μεταναστευτικά κύματα
Η ορθόδοξη παρουσία στη Δύση αναπτύχθηκε σταδιακά μέσα από διαδοχικά μεταναστευτικά κύματα. Ρώσοι πρόσφυγες μετά την επανάσταση του 1917, Έλληνες οικονομικοί μετανάστες σε Αμερική και Αυστραλία από τις αρχές του 20ού αιώνα, Σέρβοι, Ρουμάνοι, Βούλγαροι, Άραβες χριστιανοί από τη Συρία και τον Λίβανο — όλοι κουβάλησαν μαζί τους τη λειτουργική και πνευματική παράδοση των μητρικών τους εκκλησιών.
Η πρώτη οργάνωση γινόταν φυσιολογικά κατά εθνικότητα. Κάθε μεταναστευτική ομάδα ίδρυε ναούς συνδεδεμένους με το πατριαρχείο ή την αυτοκέφαλη εκκλησία της προελεύσεώς της. Έτσι σε μια ίδια πόλη, λόγου χάρη στο Παρίσι ή τη Νέα Υόρκη, μπορούσαν να συνυπάρχουν ελληνική, ρωσική, σερβική και ρουμανική ορθόδοξη ενορία, η καθεμία υπό άλλη δικαιοδοσία.
Το κανονικό πρόβλημα της αλληλεπικαλύψεως
Η κατάσταση αυτή — πολλοί ορθόδοξοι επίσκοποι στην ίδια γεωγραφική επικράτεια — αντιβαίνει στην αρχαία κανονική αρχή «μία πόλη, ένας επίσκοπος». Στους πρώτους αιώνες της Εκκλησίας, η ενότητα της τοπικής εκκλησίας εξέφραζε την ενότητα του σώματος του Χριστού. Η εθνική οργάνωση της Διασποράς, αναγκαία για ποιμαντικούς λόγους, δημιούργησε μια νέα κατάσταση που η ορθόδοξη παράδοση δεν είχε ξανασυναντήσει με τόση οξύτητα.
Στις τελευταίες δεκαετίες έχουν γίνει σημαντικές προσπάθειες συντονισμού. Σε αρκετές χώρες λειτουργούν Επισκοπικές Συνελεύσεις, οι οποίες συγκεντρώνουν τους ορθόδοξους ιεράρχες όλων των δικαιοδοσιών μιας περιοχής για κοινή ποιμαντική. Η Σύνοδος της Κρήτης το 2016 ασχολήθηκε ρητά με το θέμα και κάλεσε σε σταδιακή κανονική επανοργάνωση.
Πνευματική ζωή και μαρτυρία
Πέρα από τα κανονικά ζητήματα, η ορθόδοξη παρουσία στη Δύση έχει αναδείξει σημαντικές πνευματικές μορφές: τον άγιο Σιλουανό τον Αθωνίτη και τον γέροντα Σωφρόνιο στην Αγγλία, τη ρωσική θεολογική σχολή του Παρισιού με τους Φλορόφσκι, Λόσκι, Ευδοκίμωφ, τη μυστηριακή ζωή των ορθοδόξων ενοριών σε Αμερική και Αυστραλία. Παράλληλα, σταθερά αυξάνεται ο αριθμός των δυτικών χριστιανών που προσέρχονται στην Ορθοδοξία — γεγονός που μετατρέπει τη Διασπορά από κοινότητες αποκλειστικά εθνοτικού χαρακτήρα σε εκκλησιαστική παρουσία τοπική, με αυτόνομο μέλλον.