Η σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως του 879-880, υπό την προεδρία του πατριάρχη Φωτίου, αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές συνόδους της ορθόδοξης παραδόσεως. Συνεκλήθη για να ρυθμίσει τις σχέσεις Κωνσταντινουπόλεως και Ρώμης μετά τις διαμάχες των προηγουμένων δεκαετιών και κατέληξε σε αποφάσεις που, ενώ τότε έγιναν αποδεκτές και από τους παπικούς αντιπροσώπους, θα γίνονταν αργότερα σημείο διαφωνίας.
Ιστορικό πλαίσιο
Ο Φώτιος είχε ανέλθει στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως αναπληρώνοντας τον εκθρονισμένο Ιγνάτιο, σε μια περίοδο πολιτικής αναταραχής. Ο πάπας Νικόλαος Α’ αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη χειροτονία του Φωτίου και κήρυξε σύνοδο που τον καθαίρεσε. Ο Φώτιος αντιδρώντας συγκάλεσε δική του σύνοδο το 867. Όταν αργότερα ο Φώτιος αποσύρθηκε και αποκαταστάθηκε ο Ιγνάτιος, οι παπικοί αντιπρόσωποι έλαβαν μέρος στη σύνοδο του 869-870 που καταδίκασε τον Φώτιο.
Μετά τον θάνατο του Ιγνατίου, ο Φώτιος επέστρεψε στον θρόνο και ο πάπας Ιωάννης Η’, πιο διαλλακτικός από τον Νικόλαο, συμφώνησε σε νέα σύνοδο συμφιλιώσεως. Έτσι συνεκλήθη η σύνοδος του 879-880.
Οι αποφάσεις
Η σύνοδος ακύρωσε τις αποφάσεις της προηγουμένης συνόδου του 869-870. Αναγνώρισε τον Φώτιο ως νόμιμο πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και αποκατέστησε την κανονική κοινωνία μεταξύ των δύο θρόνων. Ταυτόχρονα, και αυτό είναι το θεολογικά κρισιμότερο σημείο της, η σύνοδος όρισε ότι το Σύμβολο της Πίστεως δεν επιτρέπεται να αλλάξει με προσθήκες ή αφαιρέσεις από κανέναν.
Η διατύπωση αυτή στόχευε σαφώς στην προσθήκη του «και εκ του Υιού» — του φιλιόκβε — που είχε αρχίσει να εμφανίζεται σε κάποιες δυτικές περιοχές. Η σύνοδος δεν καταδικάζει αρχικά την προσθήκη ως αίρεση, αλλά απαγορεύει κάθε μεταβολή του οικουμενικού Συμβόλου. Οι παπικοί αντιπρόσωποι υπέγραψαν την απόφαση χωρίς αντίρρηση.
Η μετέπειτα εκτίμηση
Παρά τη συναίνεση της εποχής, η Δύση αργότερα απέρριψε τις αποφάσεις αυτής της συνόδου, υιοθέτησε επίσημα το φιλιόκβε στο Σύμβολο της Πίστεως και αναγνώρισε τη σύνοδο του 869-870 ως οικουμενική. Η Ορθόδοξη Ανατολή τίμησε τη σύνοδο του 879-880 ως το αυθεντικό σημείο διαλόγου και θεολογικής αλήθειας. Πολλοί νεώτεροι ορθόδοξοι θεολόγοι, μεταξύ αυτών ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων και ο Νεκτάριος Πενταπόλεως, την κατέταξαν στις οικουμενικές συνόδους.
Έτσι, η σύνοδος αυτή προσφέρει το ορθόδοξο μέτρο για τη σχέση παραδόσεως και Συμβόλου: το Σύμβολο της Πίστεως δεν είναι κείμενο που μπορεί να αλλοιωθεί από τοπικές αποφάσεις, αλλά παρακαταθήκη ολόκληρης της Εκκλησίας.