Στις 28 Οκτωβρίου η Ελλάδα θυμάται το «ΟΧΙ» του 1940. Την ίδια ημέρα η Εκκλησία της Ελλάδος γιορτάζει την Αγία Σκέπη της Θεοτόκου, και στους ναούς όλης της χώρας ψάλλεται Δοξολογία. Η σύμπτωση δεν είναι τυχαία. Η εορτή της Σκέπης είναι πολύ παλαιότερη από τον πόλεμο του 1940 και αλλού γιορτάζεται την 1η Οκτωβρίου. Στην Ελλάδα μεταφέρθηκε στην 28η Οκτωβρίου, γιατί ο λαός έζησε εκείνον τον πόλεμο με τη βεβαιότητα ότι τον σκέπαζε η Παναγία.

Το όραμα στις Βλαχέρνες

Η εορτή γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Στη συνοικία των Βλαχερνών, κοντά στα τείχη, βρισκόταν ένας από τους μεγαλύτερους ναούς της Θεοτόκου, όπου φυλασσόταν και η Τιμία Εσθής της. Εκεί, κατά την παράδοση, τον 10ο αιώνα, σε μια ολονύκτια αγρυπνία, ο Όσιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός και ο μαθητής του Επιφάνιος είδαν την Παναγία να μπαίνει στον ναό συνοδευόμενη από αγίους. Την είδαν να προσεύχεται με δάκρυα για τον κόσμο και ύστερα να απλώνει το μαφόριό της, το κάλυμμα της κεφαλής της, πάνω από τους πιστούς που προσεύχονταν.

Από αυτό το όραμα η εορτή πήρε το όνομά της. «Σκέπη» σημαίνει το σκέπασμα, την προστασία που απλώνεται πάνω από κάποιον. Η εικόνα της εορτής δείχνει ακριβώς αυτό: την Παναγία με τα χέρια ανοιχτά και το μαφόριο απλωμένο πάνω από την Εκκλησία. Ιδιαίτερα αγαπητή έγινε η εορτή στους Ρώσους, που τη γιορτάζουν μέχρι σήμερα την 1η Οκτωβρίου με το όνομα Ποκρόφ.

«Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ»

Η πίστη ότι η Θεοτόκος προστατεύει τον λαό της δεν άρχισε με το όραμα του Αγίου Ανδρέα. Το 626, κατά την παράδοση, η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε από τους Αβάρους και τους Πέρσες, ενώ ο αυτοκράτορας Ηράκλειος έλειπε σε εκστρατεία. Ο Πατριάρχης Σέργιος περιέφερε την εικόνα της Θεοτόκου στα τείχη, και η Πόλη σώθηκε. Τότε, λέει η παράδοση, ο λαός έψαλε όρθιος όλη τη νύχτα τον ύμνο που από αυτό ονομάστηκε Ακάθιστος, με το γνωστό προοίμιο:

Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια,
ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια,
ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου Θεοτόκε.
Ἀλλ’ ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον,
ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον,
ἵνα κράζω σοι· Χαῖρε νύμφη ἀνύμφευτε.

Ο ύμνος αυτός ψάλλεται σε κάθε Χαιρετισμό (δείτε την Ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου και Ο Ακάθιστος Ύμνος στην ορθόδοξη λατρεία). Το 1940 οι Έλληνες θα τον έψελναν ξανά, με τον ίδιο τρόπο που τον έψαλλε η πολιορκημένη Πόλη.

Οκτώβριος, μήνας εορτών και λυτρώσεων

Ο λαός δεν ξεχνούσε ότι ο Οκτώβριος είχε φέρει και άλλη λύτρωση. Στους Βαλκανικούς Πολέμους, στις 26 Οκτωβρίου 1912, ανήμερα της μνήμης του Αγίου Δημητρίου του Μυροβλύτου, του πολιούχου της πόλης, η τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη παραδόθηκε στον ελληνικό στρατό, που μπήκε σε αυτήν την επομένη. Η ημερομηνία είναι με το παλαιό ημερολόγιο, που ίσχυε τότε στην Ελλάδα και με το οποίο γιορταζόταν και η μνήμη του Αγίου. Οι Θεσσαλονικείς το έζησαν ως θαύμα του προστάτη τους, και η ανάμνηση αυτή έκανε ακόμη πιο φυσικό, είκοσι οκτώ χρόνια αργότερα, να δει ο λαός και το 1940 κάτω από τη σκέπη της Θεοτόκου.

Τήνος, 15 Αυγούστου 1940

Δύο μήνες πριν από τον πόλεμο συνέβη ένα γεγονός που η Ελλάδα δεν ξέχασε. Ανήμερα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στις 15 Αυγούστου 1940, το εύδρομο «Έλλη» βρισκόταν αγκυροβολημένο έξω από το λιμάνι της Τήνου για τον εορτασμό της Μεγαλόχαρης. Ένα ιταλικό υποβρύχιο, το «Delfino», το τορπίλισε. Η χώρα ήταν τότε ουδέτερη, και η κυβέρνηση κράτησε μυστικό το πόρισμα της έρευνας, για να μη δοθεί αφορμή για πόλεμο. Το έκανε γνωστό στις 30 Οκτωβρίου, όταν ο πόλεμος είχε πια αρχίσει.

Ο λαός έζησε τον τορπιλισμό ως προσβολή της ίδιας της Παναγίας, την ημέρα της γιορτής της και μπροστά στο προσκύνημά της. Έτσι, όταν ήρθε το ιταλικό τελεσίγραφο τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου, πολλοί ένιωσαν ότι ο αγώνας που άρχιζε την αφορούσε προσωπικά.

Το μέτωπο και οι μαρτυρίες

Οι στρατιώτες ανέβηκαν στα βουνά της Ηπείρου με μικρές εικόνες της Παναγίας στις τσέπες και στους γυλιούς τους, και τα γράμματα που έστελναν στα σπίτια τους είναι γεμάτα από το όνομά της. Μετά τον πόλεμο κυκλοφόρησαν πολλές διηγήσεις στρατιωτών και αξιωματικών που είπαν ότι την είδαν στο μέτωπο, συνήθως ως γυναικεία μορφή στα χιόνια ή πάνω από τις γραμμές, την ώρα της μάχης. Κάποιες από αυτές καταγράφηκαν σε αναφορές της εποχής, όπως μια αναφορά ανθυπασπιστή του Μαρτίου του 1941, και δημοσιεύθηκαν αργότερα σε εκκλησιαστικά περιοδικά και βιβλία.

Τις διηγήσεις αυτές πρέπει να τις διαβάζουμε με διάκριση. Είναι προσωπικές μαρτυρίες και όχι ιστορικά τεκμήρια, και η Εκκλησία δεν στηρίζει την πίστη της στα οράματα. Ένα πράγμα όμως φανερώνουν με βεβαιότητα: ότι ένας ολόκληρος λαός έζησε εκείνο τον πόλεμο ως προσευχή, και ότι οι άνθρωποι στο μέτωπο κατέφευγαν στη Θεοτόκο όπως καταφεύγει ένα παιδί στη μητέρα του.

1952: η Σκέπη στην 28η Οκτωβρίου

Αυτή τη συνείδηση του λαού την έκανε η Εκκλησία λειτουργική πράξη. Το 1952 η Εκκλησία της Ελλάδος αποφάσισε να γιορτάζεται η Αγία Σκέπη της Θεοτόκου στις 28 Οκτωβρίου, μαζί με την εθνική επέτειο. Η νέα ακολουθία της ημέρας γράφτηκε από τον αγιορείτη μοναχό Γεράσιμο Μικραγιαννανίτη, τον υμνογράφο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, και εγκρίθηκε από την Ιερά Σύνοδο τον ίδιο χρόνο. Σε άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες η εορτή μένει την 1η Οκτωβρίου.

Έτσι η 28η Οκτωβρίου έχει στην Ελλάδα διπλό χαρακτήρα. Είναι εθνική επέτειος, αλλά είναι και ημέρα ευχαριστίας. Η Δοξολογία που ψάλλεται στους ναούς δεν είναι πανηγυρισμός για τη νίκη. Είναι το «εὐχαριστήρια» του Ακαθίστου: ευχαριστία για μια λύτρωση που ο λαός πίστεψε ότι δεν ήταν μόνο δικό του έργο.

Τι σημαίνει η Σκέπη της Θεοτόκου

Η Παναγία δεν είναι εθνική θεότητα, και η Σκέπη της δεν είναι εγγύηση νίκης για κανέναν λαό. Η προστασία της είναι πρεσβεία: προσεύχεται στον Υιό της για όλους όσους την επικαλούνται. Η Εκκλησία βλέπει τη μητρότητά της προς όλους μας στα λόγια του Κυρίου από τον Σταυρό, όταν της είπε για τον μαθητή «Γύναι, ἰδοὺ ὁ υἱός σου» και στον μαθητή «Ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου» (Ιω. 19,26-27). Και η ίδια είχε προφητέψει ότι «ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί» (Λουκ. 1,48).

Μία από τις αρχαιότερες προσευχές προς τη Θεοτόκο, που σώζεται σε αιγυπτιακό πάπυρο των πρώτων χριστιανικών αιώνων, λέει ακριβώς αυτό που γιορτάζει η Σκέπη: «Ὑπὸ τὴν σὴν εὐσπλαγχνίαν καταφεύγομεν, Θεοτόκε». Οι πρώτοι Χριστιανοί κατέφευγαν ήδη στην ευσπλαχνία της. Το ίδιο έκαναν οι στρατιώτες του 1940 στα χιονισμένα βουνά. Και το ίδιο μπορεί να κάνει ο καθένας μας σήμερα, στους δικούς του αγώνες, που συνήθως δεν γίνονται σε πεδία μάχης αλλά στην καθημερινή ζωή, στην αρρώστια, στη μοναξιά και στον πειρασμό.

Γι’ αυτό η Σκέπη δεν είναι μόνο ανάμνηση του 1940. Είναι υπενθύμιση ότι η Μητέρα του Θεού εξακολουθεί να απλώνει το μαφόριό της πάνω από όσους την καλούν. Για περισσότερα για τη θέση της στην πίστη της Εκκλησίας, δείτε Η Παναγία στην ορθόδοξη θεολογία.

Δείτε επίσης τον Όσιο Ανδρέα τον διά Χριστόν σαλό, στον οποίο αποκαλύφθηκε το όραμα της Σκέπης, και τον Βίο του στο πρωτότυπο κείμενο.