Όταν οι πατέρες της Εκκλησίας θέλουν να μιλήσουν για την πορεία του χριστιανού, καταφεύγουν συχνά σε μια τριμερή διάρθρωση. Πρώτα η κάθαρση, έπειτα ο φωτισμός, και ως τέλος η θέωση. Δεν πρόκειται για στεγανές βαθμίδες. Πρόκειται για διαδοχικά στρώματα της ίδιας ζωής, που αλληλοπεριχωρούνται και βαθαίνουν.
Η κάθαρση
Είναι το έργο της μετανοίας και της εξόδου από τα πάθη. Στο πρώτο αυτό στάδιο ο άνθρωπος αναγνωρίζει την κατάστασή του, παλεύει με τους λογισμούς, μαθαίνει την εγκράτεια, την υπακοή, τη νηστεία, τη συγχώρηση. Δεν είναι μια στιγμιαία αποδοχή κάποιων κανόνων. Είναι μια μακρά παιδεία, στην οποία η καρδιά απογυμνώνεται από όσα την κρατούν δέσμια.
Στους ασκητικούς συγγραφείς η κάθαρση παρουσιάζεται με την εικόνα του καθρέπτη. Όσο πιο καθαρός γίνεται, τόσο περισσότερο φως μπορεί να αντανακλά. Η κάθαρση δεν είναι λοιπόν αυτοσκοπός. Προετοιμάζει τη δεκτικότητα.
Ο φωτισμός
Στο δεύτερο στάδιο ο νους, ελευθερωμένος από την τυραννία των παθών, ανοίγεται στο φως της θείας χάριτος. Δεν πρόκειται για διανοητική κατανόηση. Είναι μια ολική φωτεινότητα της υπάρξεως. Ο φωτισμένος άνθρωπος βλέπει τον κόσμο με νέα μάτια, διακρίνει τα ίχνη του Θεού στα δημιουργήματα και ζει την προσευχή ως αδιάλειπτη παρουσία.
Στη νηπτική παράδοση συνδέεται με τη μονολόγιστη ευχή και την επικράτηση της ησυχίας στον νου. Ο φωτισμός είναι η αρχή της εμπειρικής γνώσεως του Θεού. Από εκεί και ύστερα, η θεολογία δεν παραμένει στοχασμός αλλά γίνεται καρπός μετοχής.
Η θέωση
Το τρίτο στάδιο είναι η μετοχή στις θείες ενέργειες, σύμφωνα με τη διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Δεν πρόκειται για ταύτιση με τη θεία ουσία, η οποία παραμένει αμέτοχη. Είναι η πραγματική κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό, στην οποία η ανθρώπινη φύση μετέχει στο άκτιστο χωρίς να χάνει την ταυτότητά της.
Η θέωση δεν είναι κατόρθωμα. Είναι δωρεά. Ωστόσο προϋποθέτει την ελεύθερη συναίνεση και τον αγώνα του ανθρώπου. Σε αυτή τη ζωή γεύεται κανείς αρραβώνες της. Στην πληρότητά της θα φανερωθεί στην αιωνιότητα.