Η νηστεία είναι ίσως η πιο δημοφιλής και ταυτόχρονα η πιο παρανοημένη άσκηση της Εκκλησίας. Στον σύγχρονο αναγνώστη παρουσιάζεται συχνά ως διατροφικός κανόνας. Στην ορθόδοξη παράδοση είναι κάτι πολύ βαθύτερο: μια συνολική στάση προς το σώμα, τον χρόνο και τη σχέση με τον Θεό.
Η ρίζα στην Εδέμ
Οι πατέρες παρατηρούν ότι η πρώτη εντολή προς τον άνθρωπο στον Παράδεισο ήταν εντολή νηστείας. Η εγκράτεια ως προς ένα μοναδικό δένδρο ήταν η μορφή της αρχικής υπακοής. Η παράβασή της σήμανε την πτώση. Ο Χριστός, ως δεύτερος Αδάμ, ξεκινά τη δημόσια ζωή του με σαρανταήμερη νηστεία στην έρημο. Έτσι η νηστεία στην Εκκλησία δεν είναι αποκλειστικά απόρροια ηθικής. Έχει σωτηριολογική διάσταση.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επιμένει ότι η αληθινή νηστεία δεν εξαντλείται στην αποχή από τροφές. Οφείλει να συνοδεύεται από νηστεία της γλώσσας, των ματιών, των σκέψεων. Διαφορετικά δεν είναι νηστεία. Είναι δίαιτα.
Η νηστεία ως ελευθερία
Όταν ο άνθρωπος αρνείται για ένα διάστημα μια καλή τροφή, ανακαλύπτει ότι δεν είναι δούλος της. Ότι μπορεί να ζήσει χωρίς αυτήν. Αυτή η ανακάλυψη είναι ελευθερωτική. Η νηστεία αποκαλύπτει στον άνθρωπο πόσο έχει τυλιχτεί από αναγκαιότητες που είχε θεωρήσει αυτονόητες.
Δεν πρόκειται για περιφρόνηση του σώματος. Στην ορθόδοξη παράδοση το σώμα δεν είναι εχθρός. Είναι συνεργός. Η νηστεία θέλει να επαναφέρει στο σώμα την υγιή ιεραρχία, στην οποία αυτό υπακούει στο πνεύμα και δεν το τυραννεί.
Εκκλησιολογική διάσταση
Η νηστεία στην Εκκλησία δεν είναι ατομική επιλογή. Έχει ρυθμό κοινό. Όλοι οι πιστοί νηστεύουν την Τετάρτη και την Παρασκευή, τις τέσσερις περιόδους του εκκλησιαστικού έτους, τις παραμονές μεγάλων εορτών. Αυτή η συντονισμένη πράξη έχει μια ιδιαίτερη δύναμη. Δεν νηστεύεις μόνος. Νηστεύει ολόκληρη η Εκκλησία μαζί σου.
Η οικονομία του πνευματικού πατρός μπορεί πάντα να προσαρμόσει τους κανόνες σε αρρώστιες, εργασία βαριά, εγκυμοσύνη ή προχωρημένη ηλικία. Η νηστεία δεν είναι νομικός όρος. Είναι μέσο. Όταν εμποδίζει τον σκοπό της, αναπροσαρμόζεται. Όταν τον υπηρετεί, ανοίγει την καρδιά στην προσευχή και την ελεημοσύνη.