Στην ορθόδοξη ασκητική γραμματεία η πλάνη είναι ένας τεχνικός όρος. Δεν σημαίνει απλό λάθος. Σημαίνει εκείνη την κατάσταση όπου ο πιστός νομίζει ότι προοδεύει πνευματικά, ενώ στην πραγματικότητα έχει εκτραπεί. Είναι από τα πιο επικίνδυνα φαινόμενα διότι ο πλανώμενος δεν αντιλαμβάνεται την κατάστασή του.
Δύο μορφές
Στους πατέρες διακρίνονται δύο κύριες μορφές πλάνης. Η πρώτη ονομάζεται παράνοια ή φαντασία. Ο πιστός παίρνει για θεία τα δικά του φαντάσματα, ονειρεύεται όνειρα και τα θεωρεί αποκαλύψεις, νομίζει ότι ακούει φωνές και βλέπει οράματα. Η δεύτερη ονομάζεται οίηση ή αυτοθαυμασμός. Εδώ ο πιστός δεν βλέπει εξωτερικά φαινόμενα, αλλά εμπιστεύεται τόσο πολύ τη δική του πνευματική κατάσταση ώστε να μη δέχεται καθοδήγηση και να μην αναγνωρίζει σφάλματα.
Από τις δύο, η οίηση θεωρείται η πιο επικίνδυνη. Η πρώτη μορφή είναι ορατή και μπορεί να αντιμετωπιστεί. Η δεύτερη κρύβεται πίσω από ευσέβεια και κανονικότητα και είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί.
Πώς εμφανίζεται
Η πλάνη δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Έχει συνήθως μια προϊστορία. Ξεκινά από μικρές υπερτιμήσεις του εαυτού. Συνεχίζει με την παραίτηση από την πνευματική καθοδήγηση. Ωριμάζει όταν ο άνθρωπος αρχίζει να κρίνει τους άλλους από το ύψος μιας υποτιθέμενης πνευματικότητας.
Η Φιλοκαλία επιμένει ότι όποιος αναζητά εμπειρίες και θαύματα στην προσευχή του, ήδη βρίσκεται στο κατώφλι της πλάνης. Η αληθινή ορθόδοξη άσκηση δεν στοχεύει σε εκστατικές καταστάσεις. Στοχεύει στη μετάνοια, την ταπείνωση, την αγάπη.
Οι ασφαλιστικές δικλείδες
Η Εκκλησία προσφέρει αρκετές ασφαλιστικές δικλείδες. Η πρώτη είναι η σύνδεση με τη μυστηριακή ζωή. Όποιος εξομολογείται τακτικά και κοινωνεί, δύσκολα παρασύρεται μακριά. Η δεύτερη είναι η πνευματική καθοδήγηση. Ο πνευματικός πατέρας μπορεί να επισημάνει σημεία που ο μαθητής δεν βλέπει. Η τρίτη είναι η νηπτική ταπεινοφροσύνη. Όποιος δεν στηρίζεται στον λογισμό του, διατηρεί υγιή στάση.
Οι σύγχρονοι γέροντες προειδοποιούν συχνά για μια ιδιαίτερη μορφή πλάνης που έχει εξαπλωθεί στην εποχή μας: τη συγκινησιακή ευλάβεια χωρίς βάθος μετανοίας. Ο πιστός νομίζει ότι, επειδή συγκινείται στον ναό, έχει προοδεύσει. Η συγκίνηση όμως δεν είναι μέτρο. Μέτρο είναι η αλλαγή της ζωής, η συγχωρητικότητα, η ταπείνωση. Όπου αυτά απουσιάζουν, παραμονεύει η πλάνη.