Όταν οι ορθόδοξοι πατέρες μιλούν για τον άνθρωπο, χρησιμοποιούν μια γλώσσα που στον σύγχρονο αναγνώστη χρειάζεται μετάφραση. Λέξεις όπως νους, καρδιά και λόγος σημαίνουν στους πατέρες κάτι αρκετά διαφορετικό από αυτό που εννοεί η νεοελληνική κοινή γλώσσα. Η κατανόηση αυτής της ορολογίας είναι κλειδί για την πνευματική ζωή.
Ο νους
Στη νεοελληνική ο νους ταυτίζεται με τη διάνοια ή τη λογική σκέψη. Στους πατέρες όμως ο νους είναι κάτι βαθύτερο. Είναι ο οφθαλμός της ψυχής, η ανώτατη πνευματική δύναμη που έχει τη φυσική κλίση να βλέπει τον Θεό. Δεν είναι κατά κύριο λόγο όργανο σκέψεως. Είναι όργανο θεωρίας.
Στην πτώση ο νους σκοτίστηκε. Έχασε την ικανότητα να βλέπει τον Θεό και στράφηκε στα κτίσματα. Η πνευματική ζωή έχει ως έργο την κάθαρση και τη φωταγωγία αυτού του νου, ώστε να επιστρέψει στην αρχική του λειτουργία.
Η καρδιά
Η καρδιά στους πατέρες δεν είναι η συναισθηματική σφαίρα. Είναι το πνευματικό κέντρο του ανθρώπου. Ο τόπος όπου συνέρχονται όλες οι δυνάμεις της ψυχής και όπου γίνεται η αληθινή συνάντηση με τον Θεό.
Στην αγία Γραφή η καρδιά εμφανίζεται ως το σημείο όπου κρίνεται ο άνθρωπος. Αν η καρδιά είναι καθαρή, η όλη ζωή ευθυγραμμίζεται. Αν η καρδιά είναι σκληρή, καμία εξωτερική ευλάβεια δεν την αναπληρώνει. Στους ησυχαστές πατέρες η καρδιά γίνεται ο τόπος της αδιάλειπτης προσευχής. Όταν ο νους κατέβει στην καρδιά, οι δύο ενώνονται και ο άνθρωπος μετέχει ολόκληρος στην προσευχή.
Ο λόγος
Ο λόγος είναι η εκφραστική δύναμη του ανθρώπου, που συνδέει το εσωτερικό με το εξωτερικό. Δεν περιορίζεται στην ομιλία. Περιλαμβάνει κάθε τρόπο με τον οποίο ο εσωτερικός άνθρωπος γίνεται ορατός. Η λειτουργία του λόγου είναι ανάλογη με τη λειτουργία του Λόγου του Θεού. Όπως ο Λόγος αποκαλύπτει τον Πατέρα, έτσι ο λόγος του ανθρώπου αποκαλύπτει το βάθος της προσωπικότητάς του.
Ενότητα και ιεραρχία
Στην πατερική ανθρωπολογία οι τρεις δυνάμεις δεν λειτουργούν χωριστά. Συνδέονται σε μια οργανική ενότητα. Όταν ο νους ευθυγραμμιστεί προς τον Θεό, η καρδιά καθαρίζεται. Όταν η καρδιά καθαριστεί, ο λόγος εκφράζει αλήθεια. Όταν ο λόγος εκφράζει αλήθεια, ολόκληρη η ύπαρξη γίνεται μια σιωπηλή δοξολογία.
Η ορθόδοξη ασκητική δεν στοχεύει στην ανύψωση μιας μόνης δύναμης. Στοχεύει στην ανακαίνιση όλων μαζί, σε μία πορεία ολιστικής μεταμορφώσεως. Ο άνθρωπος δεν είναι ψυχή που κατοικεί προσωρινά σε σώμα. Είναι ενιαία ψυχοσωματική ύπαρξη που ως όλον καλείται στη θέωση.