Εισαγωγή

Η ηθική ως λέξη παράγεται από το ήθος και το ήθος χαρακτηρίζει το αγαθό ποιόν των πράξεων του ηθικού βίου των ανθρώπων1. Η χριστιανική ηθική είναι επιστημονική διδασκαλία, η οποία ως έργο έχει την ανάπτυξη των ηθικών αρχών του Ευαγγελίου, τις οποίες ο χριστιανός οφείλει να έχει ως κανόνα του ηθικού αυτού βίου2.

Σκοπός της παρούσας σύντομης εργασίας είναι η εξέταση των βασικών όψεων του Ορθόδοξου ήθους. Πρόκειται για ένα θέμα επίκαιρο για τη σύγχρονη κοινωνία, η οποία αναζητάει διέξοδα στα ηθικά αδιέξοδά της και τρόπους υπέρβασης της ηθικής κατάπτωσης καθώς και της υπέρβασης του θανάτου. Αρχικά, αυτό θα επιδιωχθεί μέσα από την εξέταση της ηθικής και της οντολογίας από τη Χριστιανική οπτική ενώ στη συνέχεια θα παρουσιαστούν οι υπαρκτικές διαστάσεις και συνέπειες των βασικών δογμάτων για το ανθρώπινο ήθος. Στο τρίτο κεφάλαιο θα παρατεθούν οι κύριες συνιστώσεις του ορθόδοξου ήθους ενώ στο τέταρτο κεφάλαιο θα αναφερθούν οι αιτίες και τα συμπτώματα της αλλοτρίωσης του ήθους στη Χριστιανική Ανατολή. Τέλος θα επιδιωχθεί η εξαγωγή ορισμένων συμπερασμάτων.

Κεφάλαιο 1ο

Ορισμός της Ηθικής και της Οντολογίας από φιλοσοφικής απόψεως

Ηθική καλείται η επιστήμη η οποία ασχολείται με τη μελέτη των ανθρωπίνων πράξεων και ως εκ τούτου αποτελεί το πρακτικό μέρος της φιλοσοφικής θεωρήσεως του ανθρωπίνου βίου3. Προσδιορίζει το ηθικό κριτήριο δια του οποίου χαρακτηρίζεται μία πράξη «καλή» – αγαθή4. Θεωρείται από τους κύριους, παραδοσιακούς κλάδους της φιλοσοφίας, αναγόμενη ιστορικά στον 5ο αιώνα π.Χ..5

Η ηθική ορίζεται ως το σύνολο των άγραφων κανόνων που ρυθμίζουν τη συμπεριφορά μιας κοινωνίας και αξιολογούν τις ανθρώπινες πράξεις βάσει του τι θεωρείται τη δεδομένη εποχή από τα μέλη της ως καλό ή κακό, σωστό ή λάθος, πρέπον ή μη πρέπον6. Είναι επίσης η συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από ενάρετα στοιχεία, καλοσύνη, τιμιότητα, αξιοπρέπεια, ακεραιότητα, σύνεση7. Το ήθος είναι ο χαρακτήρας, η προσωπικότητα, η διαγωγή, η συμπεριφορά που διέπεται από ηθικές αρχές, πρότυπα συμπεριφοράς8. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, στο έργο του Ηθικά Νικομάχεια, ένας άνθρωπος το ήθος και το χαρακτήρα του, δεν τα έχει εκ γενετής αλλά αποκτάει διάφορες αρετές κατά τη διάρκεια της ζωής του9.

Σύμφωνα με τον Moore, η ηθική διερευνάται μέσα από την φυσιοκρατική ηθική (ηδονισμός και θεωρίες άλλες από την ηδονή) και την μεταφυσική ηθική10.

Η Οντολογία, όπως δηλώνει ο ίδιος ο όρος είναι ο λόγος περί του όντος και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τον 17ο αιώνα από τον Goclenius και τον Glauberg11. Η Οντολογία θεωρείται ένας από τους βασικούς τομείς της φιλοσοφίας με αντικείμενο ερεύνης τη μελέτη της έννοιας του όντος και της ουσίας των πραγμάτων12.

1.2 Ο Χριστιανισμός και το περί ηθικής ερώτημα από την οπτική της οντολογίας

Η χριστιανική ηθική φαντάζει στα μάτια πολλών ως σύνολο δεσμευτικών κανόνων ή ακόμα και ως επαχθές σύστημα, το οποίο περιορίζει την ελευθερία και καταπιέζει τον άνθρωπο13. Προσεγγίζοντας όμως καλύτερα την χριστιανική ηθική και εξετάζοντας βαθύτερα το πνεύμα της βλέπουμε ότι αυτή όχι μόνο δεν περιορίζει την ελευθερία και δεν καταπιέζει τον άνθρωπο αλλά αντιθέτως τον ανακουφίζει και τον κατευθύνει στην αληθινή και απεριόριστη ελευθερία14. Η χριστιανική ηθική είναι νοητή και εφαρμόσιμη μόνο ως ηθική της αναστάσεως ή της νίκης εναντίον του θανάτου. Το ιδιαίτερο της ορθόδοξης χριστιανικής ηθικής δεν έγκειται σε επίπεδο ψυχολογικό ή κοινωνικό αλλά σε επίπεδο οντολογικό ή πνευματικό, από την οντολογία της καινής κτίσεως και ειδικότερα του καινού ανθρώπου15. Είναι η ηθική της καινής κτίσεως, του καινού ανθρώπου16.

Ο χριστιανικός ηθικός νόμος είναι η διδασκαλία του Ιησού Χριστού, η οποία δίνει στον άνθρωπο τα χριστιανικά κριτήρια που πρέπει να καθορίζουν τις πράξεις του17. Είναι ηθική αγάπης, η οποία θεμελιώνεται στο πρόσωπο του Χριστού και οικοδομείται με τη τήρηση των εντολών του Ιησού Χριστού18. Οι εντολές του Χριστού δεν αποτελούν αφηρημένες αρχές ή τυπικές διατάξεις αλλά φανερώνουν το θείο ήθος και καλούν τον άνθρωπο να το οικειωθεί στη ζωή του19.

Η χριστιανική ηθική δεν βλέπει τη μίμηση του Χριστού ως εξωτερική ή αντιγραφική πράξη, αλλά ως οντολογική μεταμόρφωση και χριστοποίηση του ανθρώπου20. Είναι η προβολή της ηθικής της Βασιλείας του Θεού μέσα στον κόσμο21. Η ηθική, όπως αναφέρει ο Ζηζιούλας22, είναι ένα σύνολο αρχών και κανόνων συμπεριφοράς, την οποία επεξεργάστηκε και διατύπωσε η ανθρώπινη λογική είτε μόνη της είτε ως ερμηνεία κάποιου υπερβατικού παράγοντος (του Θεού ή του ηθικού ιδεώδους κατά Kant ή άλλης αιτιολογίας αποδεκτής από τον ανθρώπινο λόγο). Το ήθος διαμορφώνεται μέσα από σύμβολα χωρίς λογική αιτιολόγηση και δεν περνά από τον ανθρώπινο λόγο23.

Στην Ορθόδοξη λειτουργική ζωή η ηθικότητα δεν πηγάζει από μια δικανική σχέση με το Θεό, αλλά από τη μεταμόρφωση και ανακαίνιση της κτίσεως και του ανθρώπου εν Χριστώ, ώστε κάθε ηθική επιταγή να γίνεται κατανοητή μόνον ως συνέπεια αυτής της μυστηριακής μεταμορφώσεως24.

Στο επίκεντρο της χριστιανικής ηθικής βρίσκεται η αλήθεια για το πρόσωπο25. Το ανθρώπινο πρόσωπο είναι κατ’ εικόνα και ομοίωση Θεού και ως απόλυτη οντολογική ελευθερία δεν είναι μια ενδοκοσμική και ανθρωπιστική πραγματικότητα και η πράγματωσή του χρειάζεται να ριζώσει στην οντολογική ελευθερία του άκτιστου Θεού26.

Σύμφωνα με τον Ζηζιούλα «Δεν υπάρχουν ηθικές αρχές γενικού κύρους πάνω από τα πρόσωπα, το είναι του προσώπου είναι υπέρτερο κάθε ηθικής. Είναι πολύ πιο ιερό και πιο απόλυτο το να υπάρχει απλώς ο άνθρωπος, παρά να είναι καλός»27.

Η ηθική λοιπόν διαφέρει από την οντολογία κατά το ότι ενδιαφέρεται όχι για την αλήθεια των όντων, για το είναι ή την ύπαρξη των όντων, αλλά για την πράξη και τη συμπεριφορά, όπως αυτή διαμορφώνεται στη βάση ορθολογικών αρχών28. Έτσι, ενώ η οντολογία αναφέρεται σε όλα τα όντα και την αλήθειά τους, η ηθική περιορίζεται μόνο στον άνθρωπο και τις πράξεις του. Η ηθική εξαντλείται στη συμπεριφορά και το πράττειν. Δεν την απασχολεί η φθορά και ο θάνατος, δεν έχει ως στόχο το «αεί είναι» παρά μόνο το «ευ είναι» και αυτό με έμφαση στο «ευ» παρά στο «είναι»29. Το να είσαι καλός άνθρωπος αρκεί, δεν πειράζει που πεθαίνεις.

Η οντολογία στοχεύει στο να νικήσεις τον θάνατο, ενώ η ηθική στο να νικήσεις το κακό, σαν να μην είναι το μέγιστο κακό ο θάνατος, ο «έσχατος εχθρός»30. Κατά συνέπεια, η ηθική δεν ενδιαφέρεται για την ανάσταση στα έσχατα των σωμάτων, για τα οποία όμως ενδιαφέρεται η οντολογία και η πατερική θεολογία. Καμία ηθική δεν μας υποχρεώνει να πιστέψουμε στην ανάσταση των σωμάτων ενώ οντολογία χωρίς νίκη κατά του θανάτου είναι αδιανόητη γιατί το «είναι» ενός όντος χωρίς το «αεί είναι» είναι ψεύτικο31. Το «αεί είναι» προυποθέτει οπωσδήποτε ανάσταση όχι απλώς νεκρών αλλά σωμάτων32.

Όπως αναφέρει ο Ζηζιούλας, οι Έλληνες Πατέρες ήσαν ακριβώς εκείνοι οι οποίοι συνδύασαν μια ριζική αλλαγή της κοσμοθεωρίας η οποία θα απελευθέρωνε τον κόσμο και τον άνθρωπο από την οντολογική απολυτότητα του κοσμολογικού «δεδομένου» με μια οντολογική θεώρηση του ανθρώπου, η οποία θα συνέδεε το πρόσωπον με το είναι του ανθρώπου, με την μόνιμον και διαρκή ύπαρξή του, με το γνήσιον και απόλυτον εαυτόν του33. Η οντολογία λοιπόν έχει απόλυτη προτεραιότητα σε σχέση με την ηθική για αυτό και γίνεται αποδεκτή μόνο όταν υποτάσσεται στην οντολογία, όπως αναφέρει ο Ζηζιούλας34.

Η οντολογική ηθική βιώνεται στη Θεία Ευχαριστία, η οποία είναι στενά συνδεδεμένη με την εσχατολογία ενώ αποτελεί εικόνα της αγαπητικής Βασιλείας που προσδοκούμε, χωρίς διαφορές μεταξύ αντρών και γυναικών ή εθνών35. Η Ευχαριστία ως πράξη και ως κοινωνία προσφέρει στην ηθική ζωή μια θεμελιώδη συμβολή: την επανεύρεση του ορθού νοήματος του ηθικού βίου36. Εφόσον η Εκκλησία είναι το σώμα του Ιησού Χριστού, το ήθος στην ορθοδοξία είναι το εκκλησιαστικό ήθος και η βιωματική συμμετοχή στη Θεία Ευχαριστία.

Κεφάλαιο 2ο

Οι υπαρκτικές διαστάσεις και συνέπειες των βασικών δογμάτων για το ανθρώπινο ήθος

Ο άνθρωπος δημιουργείται κατ’ εικόνα του Τριαδικού Θεού. Η περί ανθρώπου διδασκαλία της Εκκλησίας φωτίζεται από το περί Αγίας Τριάδας δόγμα της. Το κατ’ εικόνα Θεού στον άνθρωπο εντοπίζεται στο πρόσωπο που συγκεφαλαιώνει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση37.

Το ότι είμαστε πρόσωπα οφείλεται στο τρόπο της ύπαρξής μας, που είναι η ελευθερία και η ετερότητα. Σκοπός του προσώπου είναι η θέωση. Ο άνθρωπος κάνοντας χρήση της ελευθερίας του αρνήθηκε αυτό για το οποίο πλάστηκε, δηλαδή για τη ζωή ως αγάπη και κοινωνία και έπεσε στην αυτάρκεια και την αυτονόμηση της βιολογικής φύσης του, επιλέγοντας την αυτοθέωση του ανθρώπου, δηλαδή μια «ψευδή» θέωση38. Το πρόσωπο, από ελεύθερη και αγαπητική βεβαίωση της ύπαρξης εκπίπτει σε βιολογική ατομικότητα που αντιτίθεται προς της άλλες ατομικές υπάρξεις, εγκλωβίζεται στην οδυνηρή εμπειρία της φθοράς και του θανάτου39.

Η λύση του ανθρωπολογικού δράματος παρέχεται από το χριστολογικό δόγμα. Η πατερική Χριστολογία επισημαίνει εξαρχής την υπαρκτική ανάγκη του ανθρώπου να προσληφθεί και να ριζώσει οντολογικά σε μια υπόσταση ζωής που δεν πάσχει από την οντολογική αναγκαιότητα και τον θάνατο40. Η χριστολογική πίστη της Εκκλησίας φανερώνει τις υπαρξιακές όψεις της διαλεκτικής κτιστού και ακτίστου41. Η χριστολογία είναι το υπαρξιακό βίωμα της Εκκλησίας.

Η ηθική που δεν συνδέει την προβληματική της με την Οντολογία, δηλαδή με την υπαρκτική αλήθεια ως έσχατο πλήρωμα και νόημα ζωής του κόσμου και του ανθρώπου, παραμένει στα όρια του εφήμερου και συμπτωματικού42. Ότι συμμορφώνει και βελτιώνει, δεν σώζει.

Όπως αναφέρει ο Ζηζιούλας43, η Πατερική Θεολογία βλέπει τον άνθρωπο υπό το φως δύο «τρόπων υπάρξεως». Ο ένας τρόπος θα μπορούσε να ονομαστεί υπόσταση της βιολογικής υπάρξεως και ο άλλος υπόσταση της εκκλησιολογικής υπάρξεως.

Η υπόσταση της βιολογικής υπάρξεως «συνιστάται» με τη σύλληψη και γέννηση του ανθρώπου. Κάθε άνθρωπος ερχόμενος στο κόσμο φέρει την «υπόστασή» του, η οποία δεν είναι εντελώς άσχετος με την αγάπη (προϊόν κοινωνίας δύο ανθρώπων). Το συστατικό γεγονός της υποστάσεως είναι αναπόφευκτα συνδεδεμένο με το φυσικό ένστικτο και το πρόσωπο ως «ον» υφίσταται ως ανάγκη και όχι ως ελευθερία44. Συνέπεια αυτού είναι το πάθος του ατομισμού της διαστάσεως της υποστάσεως.

Η υπαρκτική αυτή βιολογική υπόσταση δεν θα επιβιώσει, αλλά θα βιώσει το θάνατο και αυτό δεν οφείλεται σε κάποιο επίκτητο ηθικής μορφής σφάλμα ή σε ένα παράπτωμα αλλά οφείλεται στον ίδιο τον τρόπο συστάσεως της υποστάσεως δηλαδή στη βιολογική πράξη της διαιωνίσεως του είδους. Είναι μια φυσική αναγκαιότητα χωρίς οντολογική ελευθερία. Με τη βιολογική του σύσταση, ο άνθρωπος τείνει να γίνει πρόσωπο και αστοχεί. Η βιολογική υπόσταση είναι δεμένη με το πάθος της οντολογικής αναγκαιότητας. Για να αλλάξει ο τρόπος αυτός συστάσεως της υποστάσεως, χρειάζεται όχι μια ηθική αλλαγή ή βελτίωση αλλά ένας τρόπος νέας γεννήσεως του ανθρώπου45.

Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την υπόσταση της εκκλησιολογικής υπάρξεως. «Συνίσταται» με τη νέα γέννηση του ανθρώπου, με το Βάπτισμα. Το Βάπτισμα οδηγεί σε έναν νέο τρόπο υπάρξεως σε μια αναγέννηση και συνεπώς σε μια νέα «υπόσταση». Το πρόσωπο ως απόλυτος οντολογική ελευθερία χρειάζεται μια υποστατική σύσταση σε μια οντολογική πραγματικότητα που δεν πάσχει από την κτιστότητα46. Αυτή τη δυνατότητα επιδιώκει να διακηρύξει η Χριστολογία όπως διαμορφώθηκε από τους Πατέρες. Ο Ιησούς Χριστός φέρει την πραγματικότητα της ηθικής υποστάσεως ως ελευθερία και ως αγάπη.

Οι συνέπειες είναι ότι από την οντολογική αναγκαιότητα της βιολογικής υποστάσεως, ο άνθρωπος οδηγείται στη τραγικότητα του ατομισμού και του θανάτου. Χάρις όμως στον Ιησού Χριστό, ο άνθρωπος μπορεί πλέον και αυτός να «υφίσταται» και να ταυτίζεται με Εκείνον, ελεύθερα και με αγάπη. Πραγματοποιείται η υιοθεσία του ανθρώπου από τον Θεό, ο ταυτισμός της υποστάσεώς του, με την υπόσταση του Υιού του Θεού, είναι η ουσία του Βαπτίσματος47. Με τον τρόπο αυτό, ο άνθρωπος δεν αγαπά μόνο τους οικείους του, όπως ορίζει η βιολογική υπόσταση αλλά με την εκκλησιαστική υπόσταση κάνει την υπέρβαση για να αγαπήσει περισσότερο από τους οικείους του, κάποιον/α, που δεν είναι μέλος της οικογένειάς του.

Χαρακτηριστικό αλλά και συνέπεια της εκκλησιαστικής υποστάσεως είναι η δυνατότητα του προσώπου να αγαπά χωρίς αποκλειστικότητα και αυτό θα συμβαίνει όχι από συμμόρφωση σε μια ηθική εντολή αλλά από υποστατική/υπαρκτική καταβολή, από το γεγονός ότι η νέα γέννησή του, από τη μήτρα της Εκκλησίας, τον κατέστησε μέρος ενός πλέγματος σχέσεων που υπερβαίνει κάθε αποκλειστικότητα48. ΄Την υπέρβαση αυτή προσφέρει η Θεία Ευχαριστία. Η εκκλησιολογική υπόσταση ως υπέρβαση της βιολογικής κάνει την εκκλησιαστική υπόσταση ασκητική49.

Ο άνθρωπος πλέον ελευθερώνεται από την οντολογική αναγκαιότητα και γίνεται κίνηση ελεύθερης αγάπης με καθολικό χαρακτήρα50. Αγάπη η οποία δεν συγκεντρώνεται σε ένα πρόσωπο αλλά προς όλα, το οποίο ελευθερώνεται από τον ατομικισμό και την εγωκεντρικότητα και επιτυγχάνει τη νίκη του ανθρώπου επί του θανάτου51.

Το ορθόδοξο ήθος προσεγγίζεται, λοιπόν, όπως μας εξηγεί ο Γιαγκάζογλου, «σαν διάβαση ζωής από τη βιολογική ατομικότητα στην προσωπική ύπαρξη» ενώ η ελευθερία τού κατ’ εικόνα Θεού ανθρώπινου προσώπου αποτελεί το οντολογικό περιεχόμενό του, καθώς αποβλέπει στη θέωση ως καινό τρόπο υπάρξεως του ανθρώπου, ως υπέρβαση της φθοράς και του θανάτου52.

Η σύγκριση των δύο αυτών «τρόπων υπάρξεως» του ανθρώπου εξηγεί ότι η έννοια του προσώπου είναι αναπόφευκτα δεμένη με την Θεολογία53. Η δυτική παράδοση, αγνοώντας την υπαρκτική αλήθεια του προσώπου, κινείται μεταξύ της ατομοκρατίας και της απρόσωπης συλλογικότητας. Η μεταφυσική ιδέα της ατομικής σωτηρίας μέσω της συμμόρφωσης σε ηθικές και δικανικές προσταγές εξελίχθηκε στην απαίτηση για ενδοκοσμική ευτυχία μέσω ενός χρησιμοθηρικού προγραμματισμού του ατομικού και συλλογικού βίου54.

Κεφάλαιο 3ο

Οι κύριες συνιστώσες του ορθόδοξου ήθους

Η Ορθόδοξη Χριστιανική Ηθική δεν αναφέρεται σε αφηρημένες έννοιες και ουτοπικές ιδέες, σε ανθρωποκεντρικές αξίες αμφίβολης ποιότητας55. Στηρίζεται στη πορεία προς την εν Χριστώ ανακαίνιση του ανθρώπου. Δηλαδή στη κάθαρση της καρδιάς από τα πάθη και στο φωτισμό του νοός, τα οποία οδηγούν στην κατά Χριστό τελείωση και τον αγιασμό. Το χριστιανικό ήθος βασίζεται στην αγάπη και στη συγχώρεση. Τότε ο χριστιανός υφίσταται πνευματικές μεθηλικιώσεις και ωριμάζει πνευματικά. Χωρίς να έχει ανάγκη από εξωτερικές ηθικές εντολές και κανόνες.

Αλλά εκείνο που κυρίως χαρακτηρίζει το ορθόδοξο ήθος είναι ο Χριστολογικός και Χριστοκεντρικός χαρακτήρας του. Η πίστη για τους Πατέρες δεν είναι τίποτε άλλο, παρά ο ίδιος ο Χριστός56. Κεντρική συνιστώτα του ορθόδοξου ήθους είναι ο Χριστός αλλά θα μπορούσε να ειπωθεί γενικότερα ότι οι συνιστώσες της έχουν Τριαδολογικό, Πνευματολογικό και Εκκλησιολογικό χαρακτήρα57. Κατά συνέπεια γίνεται λόγος για την ανάδειξη του Χριστοκεντρικού χαρακτήρα της ηθικής του Χριστιανισμού. Ο Θεάνθρωπος Κύριος ημών Ιησούς Χριστός αποτελεί το αιώνιο πρότυπο προς μίμηση του κάθε Χριστιανού58.

Ο Χριστός δεν προσέφερε ένα ηθικό πρότυπο ή μια διδασκαλία για τον άνθρωπο αλλά ο ίδιος ενσάρκωσε την υπέρβαση του θανάτου, όπου στο πρόσωπό του το κτιστό ζει αιώνια πλέον59. Όποιος δεν αγαπά δηλαδή δεν ενώνεται «αδιαιρέτως» με κάτι εκτός του εαυτού του, πεθαίνει και κατά συνέπεια μόνο η αγάπη δηλαδή η ένωση «αδιαιρέτως» με τον άκτιστο Θεό, εξασφαλίζει αθανασία, αφού όλα τα κτιστά υπόκεινται στο θάνατο60.

Ο Τριαδολογικός χαρακτήρας στην ορθόδοξη ευσέβεια και στο ήθος τονίζεται από όλους τους Πατέρες, γιατί έχει την πηγή του στο μυστήριο του αγίου Βαπτίσματος, που τελείται στο όνομα της Παναγίας Τριάδος και ενεργείται «εκ του Πατρός δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι»61.

Η έννοια «χριστός», μαρτυρεί ταυτόχρονα και τον Πνευματολογικό χαρακτήρα του ορθοδόξου ήθους. Γιατί ο πιστός χρίεται εν Α γ ί ω Πνεύματι, το οποίο στη συνέχεια ενεργοποιεί το ήθος του. Για τους ορθοδόξους Χριστιανούς, το ήθος μπορεί να είναι χριστιανικό, μονάχα όταν είναι «πνευματικό», όταν είναι «καρπός του Πνεύματος» (Γαλ. ε’, 22), καρπός από τη γλωσσοπυρσόμορφη Χάρη του Παρακλήτου62. Το Άγιο Πνεύμα, το «συνδημιουργούν τω Πατρί και τω Υιώ τα δημιουργηθέντα» και ολόκληρο το ορθόδοξο πνευματικό ήθος και ως άσκηση και αγώνας εναντίον της αμαρτίας και των παθών, και ως απόκτηση των αρετών και αγιασμός και θέωση, είναι έργο και ενέργημα του Αγίου Πνεύματος, που τη Χάρη Του την παίρνουμε διά του Χριστού μέσα από τα θεία μυστήρια, και τις θεανθρώπινες αρετές της Εκκλησίας (π, Ιουστίνος Πόποβιτς)63.

Έτσι, φθάνουμε στην καρδιά της Χριστολογίας. Η Χριστολογία θα παραμένει «δόγμα» χωρίς υπαρξιακή σημασία, εφ’ όσον δεν μεταφράζεται και δεν βιώνεται Εκκλησιολογικά64. Το ορθόδοξο ήθος είναι όμως και Εκκλησιαστικό ήθος, εφόσον η Εκκλησία είναι το σώμα του Χριστού65. Στο χώρο της Εκκλησίας πραγματοποιείται η σύνδεση της οντολογίας με την ηθική γιατί η ηθική για να είναι αυθεντική, θα πρέπει να είναι οντολογική και η μόνη οντολογική ηθική είναι η ευχαριστιακή66. Ο δυναμικός χαρακτήρας της Ευχαριστίας είναι η προϋπόθεση της άσκησης, η πραγμάτωση του προσωπικού τρόπου ζωής. Το ορθόδοξο ήθος ταυτίζεται με την άσκηση. Με τη συσσωμάτωση στο Χριστό, ο άνθρωπος μπορεί να υπερβεί την κτιστότητά του, να αναγνωρίσει τις ατέλειες και τα λάθη του, κάνοντας ένα αποφασιστικό βήμα για τη μετάνοια δηλαδή για τη μεταστροφή του νου, την αλλαγή του τρόπου σκέψης και κατά συνέπεια του τρόπου ζωής67.

Για να ζήσει ο κόσμος και ο καθένας μας ως πρόσωπο μοναδικό και ανεπανάληπτο, πρέπει η αγάπη και η ελευθερία, το «αδιαιρέτως» και το «ασυγχύτως» της Χριστολογίας να ταυτισθούν68. Αυτό στη δική μας ύπαρξη σημαίνει να «εκκλησιοποιηθούν», να γίνουν γεύση της νέας και αληθινής ζωής στο σώμα της Εκκλησίας, στο σώμα της Ευχαριστίας όπου η αγάπη πηγάζει από την ελευθερία και η ελευθερία εκφράζεται ως αγάπη69.

Το ήθος λοιπόν της Ευχαριστίας είναι η ενότητα και κοινωνία των διαιρεμένων ατομικοτήτων που εγκεντρίζονται στη ζωή του ενιαίου Σώματος του Χριστού, δίχως να καταργείται ασφαλώς η προσωπική ετερότητα70.

Κεφάλαιο 4ο

Οι αιτίες και τα συμπτώματα της αλλοτρίωσης του ήθους στη

Χριστιανική Ανατολή

Η ιδέα της αλλοτρίωσης ή της αποξένωσης εκφράζει την απώλεια κάποιου βασικού συστατικού του ανθρώπου, πράγμα που έχει ως αποτέλεσμα τον εκφυλισμό και κατ’ επέκταση, την υποβάθμιση της οντότητάς του ως προσώπου71. Είναι η απομάκρυνση από τον ίδιο τον εαυτό και τις ιδιότητές του.

Η θρησκευτική αλλοτρίωση ως ψευδομόρφωση του χριστιανικού ήθους σχετίζεται με την εκκοσμίκευση της Εκκλησίας72. Οι αιτίες της αλλοτρίωσης της Χριστιανικής Ανατολής μπορούν να αναζητηθούν στη Δύση και οι συνέπειες μπορούν να φανούν στη προσβολή της αλήθειας και της ενότητας της Εκκλησίας, θέτοντας στο περιθώριο τη χρεοκοπημένη χριστιανική ηθική73. Η εκκοσμίκευση στη χριστιανική Ανατολή εμφανίστηκε κυρίως με τις ποικίλες αιρέσεις ως αναίρεση της αλήθειας και ενότητας της Εκκλησίας, ως αλλοτρίωση του ήθους και της εμπειρίας της από ιδεολογικές και ηθικολογικές παραχαράξεις74.

Στα αίτια της αλλοτρίωσης εντάσσεται κυρίως η άκριτη αποδοχή και υιοθέτηση δυτικών επιδράσεων στην ορθόδοξη θεολογία και σκέψη, πριν το τέλος του Βυζαντίου. Η σκέψη του Αυγουστίνου, του Θωμά Ακινάτη και το ρεύμα των «ενωτικών» και των μεταστροφών στον Ρωμαιοκαθολισμό, αλλοίωσαν το ήθος της χριστιανικής Ανατολής. Μετά τη πτώση του Βυζαντίου, οι συνθήκες δουλείας και βαρβαρότητας οδήγησαν σε συρρίκνωση και άμβλυνση των κριτηρίων και του φρονήματος των ορθοδόξων75. Παράλληλα οι δυτικοί ιεραπόστολοι, η έλλειψη εκπαίδευσης στο κλήρο και ο θαυμασμός στα δυτικά επιτεύγματα, οδήγησαν σε αγνόηση και άγνοια της ορθόδοξης παράδοσης και του ορθόδοξου ήθους. Οι θρησκευτικές αντιπαλότητες μεταξύ προτεσταντών και ρωμαιοκαθολικών μεταφέρθηκαν και στην χριστιανική Ανατολή και τελικά η ορθόδοξη θεολογία παγιδεύθηκε σε μια «βαβυλώνεια αιχμαλωσία», στη Δύση76.

Αιτίες ήταν επίσης η πόλωση και ο διαχωρισμός εντός της χριστιανικής Ανατολής σε «ενωτικούς» και «ανθενωτικούς», «νεωτερικούς ή προοδευτικούς» και «παραδοσιακούς ή συντηρητικούς», η οποία είχε αγκυλώσεις στηριζόμενες στη δυτική θεολογία και σκέψη. Οι Έλληνες λόγιοι, οι οποίοι είχαν σπουδάσει στη Δύση, επέλεξαν να αναπαράγουν μεταπρατικά το δυτικό πρότυπο ζωής και σκέψης, ασχέτως εάν έρχονταν σε αντίθεση με την ορθόδοξη εκκλησιαστική νοηματοδότηση του βίου77. Επίσης, πέρασαν σταδιακά σε ένα εξευρωπαϊσμό και εξαμερικανισμό ενώ η ανακήρυξη νέων εθνικών κρατών και ο διαμελισμός των ορθόδοξων λαών σε πολλές αυτοκέφαλες εκκλησίες, ήταν αίτια τα οποία συνέβαλλαν στην αλλοτρίωση του ήθους78. Οι θεολογικές σπουδές ακολούθησαν δυτικά πρότυπα ακαδημαϊκής εκπαίδευσης, μακριά από την εκκλησιαστική εμπειρία και παράδοση. Η αγκύλωση στη δυτική θρησκευτική νοησιαρχία επανεμφάνισε το σύμπτωμα ενός νεοπατερικού σχολαστικισμού ενώ η διδασκαλία της θεολογίας και του μαθήματος των θρησκευτικών σε ηθικοπλαστικό και ομολογιακό μάθημα απομάκρυνε τη θεολογία από τον εκκλησιαστικό κλήρο και οι κληρικοί μεταβλήθηκαν σε απλοί τελετουργεί, κάτοχοι και ενός πτυχίου θεολογικής σχολής79.

Η αλλοτρίωση αυτή είχε ως συνέπεια μια κρίση ταυτότητας τόσο στο μάθημα, η οποία έχει παραμείνει μέχρι σήμερα όσο και στο κλήρο, ο οποίος λειτούργησε επαγγελματικά και ίσως αθεολόγητα. Συνέπεια είναι επίσης ότι εισήχθη ο πουριτανισμός, ο ευσεβισμός κυρίως από εξω-εκκλησιαστικές οργανώσεις και ο άκριτος εθνικοπατριωτικός ορθόδοξος ζηλωτισμός ή ορθόδοξη θρησκοληψία, με κώδικες καλής συμπεριφοράς.

Παράπλευρη συνέπεια μετά το 1960, είναι και η άνθηση του μοναχισμού και ιδίως του αγιορείτικου μοναχισμού με στροφή στις μονές του Αγίου Όρους, στη μαρτυρία των μοναχών και στη φιλοκαλική αναγέννηση της ορθοδοξίας. Όμως αυτό είχε ως συνέπεια να αναπτυχθεί η «τουριστική» ευσέβεια των προσκυνητών σε μονές και να μειωθεί η αναγνώριση της Εκκλησίας. Ο νέος θρησκευτικός ευδαιμονισμός ή η νέα τάση ορθόδοξης ευσέβειας θεωρεί ως πανάκεια την πνευματική και αγιορείτικη ασκητική πρακτική, παρεκκλίνοντας από την Εκκλησιαστική ζωή και συμμετοχή στα μυστήρια ενώ επιπλέον η εκκλησία θεωρείται ως θεραπευτήριο των ψυχών από τα ατομικά πάθη και όχι ως μια ευχαριστιακή σύναξη80.

Η τάση να ακούσουμε γέροντες ή στάρετς και όχι το λόγο του Χριστού στην Εκκλησία οδηγεί σε έναν γεροντικό νέο-ορθόδοξο φονταμενταλισμό. Το ήθος εξαντλείται στην τελετουργία και αντί η προσέλευση στη Θεία Λειτουργία να είναι μια σχέση ευχαριστιακή με το Σώμα του Χριστού, μια οντολογική σχέση με το Θεό, καταλήγει σε κάτι υποδεέστερο, σε μια ακρόαση ενός ηθικολογικού κηρύγματος, άσχετου με την ταυτότητα και το ήθος της Εκκλησίας.

Πλέον ακούμε τη Θεία λειτουργία ως άτομα, μοναχικά, ιδιωτικά και δεν συμμετέχουμε σε πραγματική κοινωνία με τον συνάνθρωπο ως αδελφό. Νηστεύουμε ως μια τυπική διαδικασία και εξομολογούμαστε χωρίς ουσιαστικά να μετανοούμε και χωρίς να ανακαινιζόμαστε και να μεταμορφωνόμαστε.

Συμπεράσματα

Μεγάλη ανατροπή στις ηθικές αξιώσεις του αρχαίου κόσμου προκλήθηκε από τη χριστιανική επιταγή της αγάπης81. Ενώ μέχρι τότε ο ελληνισμός πρέσβευε την ηθική της αριστείας, η οποία είναι ηθική άκρας ανταγωνιστικότητας και μαχών, ο χριστιανισμός προβάλλει την ηθική της αγάπης, η οποία βρίσκεται στους αντίποδες του φυσικού νόμου του ανταγωνισμού82.

Το χριστιανικό ηθικό κήρυγμα τονίζει την αξία της συμπόρευσης με τον πλησίον, της βοήθειας προς αυτόν και την απόλυτη, ει δυνατόν, ταύτιση μαζί του. Η εκκλησιολογική υπόσταση είναι υπέρβαση της βιολογικής υπόστασης.

Κεντρική συνιστώτα του ορθόδοξου ήθους είναι ο Χριστός αλλά θα μπορούσε να ειπωθεί γενικότερα ότι οι συνιστώσες της έχουν Τριαδολογικό, Πνευματολογικό και Εκκλησιολογικό χαρακτήρα

Συμπερασματικά, μπορούμε να αναφέρουμε ότι η χριστιανική ηθική είναι η εφαρμοσμένη οντολογία της καινής κτίσεως, της καινής ανθρωπολογίας, του καινού ανθρώπου83. Η οντολογία αυτή δεν μπορεί να στηρίζεται σε κανόνες συμμόρφωσης χωρίς λύση στα βαθύτερα αίτια της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ούτε να στηρίζεται στην ανθρώπινη φύση84. Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να αποφευχθούν και οι αρνητικές επιδράσεις που επιφέρουν αλλοτρίωση στο ήθος της Χριστιανικής Ανατολής.

Η οντολογία αυτή, η οποία θεμελιώνεται στο σώμα του Χριστού, αποκαθιστά την φαλκιδευμένη ομοουσιότητα των ανθρώπων και ανακαλεί τις προσωπικές ετερότητες σε ενότητα κατά το πρότυπο της Αγίας Τριάδος85. Ο κάθε άνθρωπος καθαρίζει σταυρικά την φιλαυτία του και γίνεται ορίζοντας φανερώσεως ολόκληρου του είναι, παγκόμιος και όχι παγκόσμιος άνθρωπος86.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αγίου Νεκταρίου, (1992), Χριστιανική Ηθική, Βιβλιοπωλείον Νεκτάριος Παναγόπουλος, Αθήνα.

Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 3ος, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη ΑΕ, Αθήνα.

Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, National Geographic.

Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα.

Γιέφτιτς*,* Αθ., πρ. Επισκόπου Ζαχουμίου και Ερζεγοβίνης, (2011), Το Ορθόδοξο χριστιανικό ήθος, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2011/05/to-orthodoxo-christianiko-ithos/#more-7510.

Δεσπότης, Σ., (2008), «Φιλοσοφική ηθική και χριστιανική ηθική», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας: Διαχρονικές Συνιστώσες της Χριστιανικής Θεολογίας στην Ορθοδοξία, τόμος Γ’, ΕΑΠ, Πάτρα, σ.155-218.

Eirini, A., (2021), Η Ορθόδοξη Χριστιανική Ηθική καταλυτικός παράγοντας για τον σύγχρονο κόσμο, Волинський Благовісник, 9, σ.261-273.

Ευθυμίου (Κ. Στύλιου), Μητροπολίτου Αχελώου, (2011), Μικρό Χριστιανικό Λεξικό, Εκδόσεις Σαίτης.

Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ. 287-323.

Ζηζιούλας, Ι., (1982), Χριστολογία και Ύπαρξη: η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος, Σύναξη, 2, σ.9-20.

Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3.

Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2019), Η κτίση ως ευχαριστία, Εκδόσεις Πορφύρα, Αθήνα.

Καλλιακμάνης, Β., (2015), Περί της ορθόδοξης χριστιανικής ηθικής, Η Οδός, Ιερά Μητρόπολης Ρόδου, φύλλο 34, Ρόδος, σ.3-5.

Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα.

Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.49-56.

Moore, G. E., (2022), Principia Ethica, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο.

Παπαθανασίου, Αθ., Κουκουνάρας Λιάγκης, Μ., (2020), Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας, τεύχος Α’, ΙΤΥΕ «Διόφαντος», Αθήνα.

Πελεγκρίνης, Θ., (2013), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα.

Ράγκος, Σπ., (2002), «Η συνάντηση του ελληνισμού με το χριστιανισμό από τον πρώτο έως τον τέταρτο αιώνα», στο συλλογικό τόμο: Η Ορθοδοξία ως Κληρονομιά, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.21-148.

Τσουράπας, Κ., (2015), Ορθόδοξο ήθος και υλική κτίση, ανακτήθηκε στις 17/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2015/06/to-orthodoxo-ithos/

Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/

Παραπομπές

  1. Αγίου Νεκταρίου, (1992), Χριστιανική Ηθική, Βιβλιοπωλείον Νεκτάριος Παναγόπουλος, Αθήνα, σ.7 ↩

  2. Αγίου Νεκταρίου, (1992), Χριστιανική Ηθική, Βιβλιοπωλείον Νεκτάριος Παναγόπουλος, Αθήνα, σ.17 ↩

  3. Δεσπότης, Σ., (2008), «Φιλοσοφική ηθική και χριστιανική ηθική», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας: Διαχρονικές Συνιστώσες της Χριστιανικής Θεολογίας στην Ορθοδοξία, τόμος Γ’, ΕΑΠ, Πάτρα, σ.157 ↩

  4. Δεσπότης, Σ., (2008), «Φιλοσοφική ηθική και χριστιανική ηθική», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας: Διαχρονικές Συνιστώσες της Χριστιανικής Θεολογίας στην Ορθοδοξία, τόμος Γ’, ΕΑΠ, Πάτρα, σ.157 ↩

  5. Πελεγκρίνης, Θ., (2013), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σ.278 ↩

  6. Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 3ος, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη ΑΕ, Αθήνα, σ.46 ↩

  7. Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 3ος, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη ΑΕ, Αθήνα, σ.46 ↩

  8. Ακαδημία Αθηνών, (2016), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, τόμος 3ος, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη ΑΕ, Αθήνα, σ.48-49 ↩

  9. Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, National Geographic. ↩

  10. Moore, G. E., (2022), Principia Ethica, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, σ.31 ↩

  11. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  12. Πελεγκρίνης, Θ., (2013), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σ.466 ↩

  13. Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.49 ↩

  14. Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.49 ↩

  15. Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.50 ↩

  16. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.206 ↩

  17. Ευθυμίου (Κ. Στύλιου), Μητροπολίτου Αχελώου, (2011), Μικρό Χριστιανικό Λεξικό, Εκδόσεις Σαίτης, σ.123 ↩

  18. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.202 ↩

  19. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.204 ↩

  20. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.204 ↩

  21. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.206 ↩

  22. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  23. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  24. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2019), Η κτίση ως ευχαριστία, Εκδόσεις Πορφύρα, Αθήνα, σ.31 ↩

  25. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), «Χριστιανική ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.208 ↩

  26. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.298 ↩

  27. Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/ ↩

  28. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  29. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  30. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  31. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  32. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2013), Οντολογία και Ηθική, Φρέαρ, 3 ↩

  33. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.294 ↩

  34. Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/ ↩

  35. Παπαθανασίου, Αθ., Κουκουνάρας Λιάγκης, Μ., (2020), Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας, τεύχος Α’, ΙΤΥΕ «Διόφαντος», Αθήνα, σ.12 ↩

  36. Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, (2019), Η κτίση ως ευχαριστία, Εκδόσεις Πορφύρα, Αθήνα, σ.30 ↩

  37. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.256 ↩

  38. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.257 ↩

  39. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.257 ↩

  40. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.258 ↩

  41. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.258 ↩

  42. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.246 ↩

  43. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.308 ↩

  44. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.308 ↩

  45. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.311 ↩

  46. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.312 ↩

  47. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.314 ↩

  48. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.315-316 ↩

  49. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.320 ↩

  50. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.321 ↩

  51. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.321-322 ↩

  52. Τσουράπας, Κ., (2015), Ορθόδοξο ήθος και υλική κτίση, ανακτήθηκε στις 17/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2015/06/to-orthodoxo-ithos/ ↩

  53. Ζηζιούλας, Ι., (1977), «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου», στον συλλογικό τόμο: Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος, Εκδόσεις Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, σ.308 ↩

  54. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.300 ↩

  55. Καλλιακμάνης, Β., (2015), Περί της ορθόδοξης χριστιανικής ηθικής, Η Οδός, Ιερά Μητρόπολης Ρόδου, φύλλο 34, Ρόδος, σ.3 ↩

  56. Γιέφτιτς*,* Αθ., πρ. Επισκόπου Ζαχουμίου και Ερζεγοβίνης, (2011), Το Ορθόδοξο χριστιανικό ήθος, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2011/05/to-orthodoxo-christianiko-ithos/#more-7510 ↩

  57. Eirini, A., (2021), Η Ορθόδοξη Χριστιανική Ηθική καταλυτικός παράγοντας για τον σύγχρονο κόσμο, Волинський Благовісник, 9, σ.262 ↩

  58. Eirini, A., (2021), Η Ορθόδοξη Χριστιανική Ηθική καταλυτικός παράγοντας για τον σύγχρονο κόσμο, Волинський Благовісник, 9, σ.263 ↩

  59. Ζηζιούλας, Ι., (1982), Χριστολογία και Ύπαρξη: η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος, Σύναξη, 2, σ.17 ↩

  60. Ζηζιούλας, Ι., (1982), Χριστολογία και Ύπαρξη: η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος, Σύναξη, 2, σ.17 ↩

  61. Γιέφτιτς*,* Αθ., πρ. Επισκόπου Ζαχουμίου και Ερζεγοβίνης, (2011), Το Ορθόδοξο χριστιανικό ήθος, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2011/05/to-orthodoxo-christianiko-ithos/#more-7510 ↩

  62. Γιέφτιτς*,* Αθ., πρ. Επισκόπου Ζαχουμίου και Ερζεγοβίνης, (2011), Το Ορθόδοξο χριστιανικό ήθος, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2011/05/to-orthodoxo-christianiko-ithos/#more-7510 ↩

  63. Γιέφτιτς*,* Αθ., πρ. Επισκόπου Ζαχουμίου και Ερζεγοβίνης, (2011), Το Ορθόδοξο χριστιανικό ήθος, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2011/05/to-orthodoxo-christianiko-ithos/#more-7510 ↩

  64. Ζηζιούλας, Ι., (1982), Χριστολογία και Ύπαρξη: η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος, Σύναξη, 2, σ.19 ↩

  65. Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/ ↩

  66. Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/ ↩

  67. Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/ ↩

  68. Ζηζιούλας, Ι., (1982), Χριστολογία και Ύπαρξη: η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος, Σύναξη, 2, σ.20 ↩

  69. Ζηζιούλας, Ι., (1982), Χριστολογία και Ύπαρξη: η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος, Σύναξη, 2, σ.20 ↩

  70. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.298 ↩

  71. Πελεγκρίνης, Θ., (2013), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σ.49 ↩

  72. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.278 ↩

  73. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.278 ↩

  74. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.284 ↩

  75. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.285 ↩

  76. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.285 ↩

  77. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.285 ↩

  78. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.286 ↩

  79. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.287 ↩

  80. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), «Το Ορθόδοξο «Ήθος»», στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.288-289 ↩

  81. Ράγκος, Σπ., (2002), «Η συνάντηση του ελληνισμού με το χριστιανισμό από τον πρώτο έως τον τέταρτο αιώνα», στο συλλογικό τόμο: Η Ορθοδοξία ως Κληρονομιά, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.43 ↩

  82. Ράγκος, Σπ., (2002), «Η συνάντηση του ελληνισμού με το χριστιανισμό από τον πρώτο έως τον τέταρτο αιώνα», στο συλλογικό τόμο: Η Ορθοδοξία ως Κληρονομιά, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.43 ↩

  83. Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.56 ↩

  84. Χασάπη, Ν., (2022), Ένα σχόλιο πάνω στη σχέση οντολογίας και ηθικής, ανακτήθηκε στις 4/4/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/05/ena-scholio-pano-sti-schesi-ontologias-ke-ithikis/ ↩

  85. Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.56 ↩

  86. Μαντζαρίδης, Γ., ( 2011), Το πνεύμα της Χριστιανικής Ηθικής, Θεολογία, 3, σ.56 ↩