Το Πεντηκοστάριο είναι το λειτουργικό βιβλίο και η αντίστοιχη χρονική περίοδος που εκτείνεται από την Κυριακή του Πάσχα έως την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Συμπυκνώνει τη χαρμολυπική κατανόηση της Εκκλησίας για την Ανάσταση, την Ανάληψη και την Πεντηκοστή.
Πενήντα ημέρες αναστάσιμης χαράς
Στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες οι πενήντα μέρες μετά το Πάσχα θεωρούνταν ως μία ενιαία πανηγυρική περίοδος. Δεν επιτρέπονταν γονυκλισίες, νηστείες και πένθιμοι ύμνοι. Όλη η εβδομάδα της Διακαινησίμου ψάλλεται ως μία ημέρα — η μυστική «ογδόη» που προαναγγέλλει την αιωνιότητα.
Οι αναστάσιμες Κυριακές που ακολουθούν — του Θωμά, των Μυροφόρων, του Παραλύτου, της Σαμαρείτιδος, του Τυφλού — εμπλουτίζουν ευαγγελικά τη μνήμη της Αναστάσεως, εστιάζοντας στις θεραπευτικές και αποκαλυπτικές διαστάσεις της δράσεως του Αναστάντος.
Η Ανάληψη και η αναμονή
Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα η Εκκλησία εορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου. Δεν πρόκειται για αποχώρηση, αλλά για κάθοδο της ανθρώπινης φύσεως στο επουράνιο θυσιαστήριο. Η Ανάληψη συγκρατεί τη βεβαιότητα της παρουσίας του Χριστού και τη δίψα του πληρώματος για τον υπεσχημένο Παράκλητο.
Η ολοκλήρωση στην Πεντηκοστή
Η Κυριακή της Πεντηκοστής σφραγίζει την περίοδο. Η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος ως πύρινες γλώσσες ολοκληρώνει την οικονομία και συστήνει την Εκκλησία ως κοινωνία αγιασμού. Στον εσπερινό της Δευτέρας τελείται η ακολουθία της γονυκλισίας, που σηματοδοτεί την επιστροφή στον συνήθη ρυθμό προσευχής και ασκήσεως.
Έτσι το Πεντηκοστάριο διδάσκει ότι η Ανάσταση δεν είναι παρελθόν αλλά διαρκές παρόν, και ότι η Εκκλησία ζει αδιαλείπτως στη χαρά του Πνεύματος.
Η Κυριακή των Αγίων Πάντων, ως σφραγίδα της περιόδου, αποκαλύπτει τους καρπούς αυτής της παρουσίας. Οι άγιοι δεν είναι αποκλίνουσες περιπτώσεις, αλλά αληθινοί άνθρωποι κατά Χριστόν. Η εορτή υπενθυμίζει ότι η Πεντηκοστή δεν εξαντλήθηκε στην ημέρα της κάθοδου, αλλά συνεχίζεται όπου ο πιστός δέχεται και διαφυλάσσει το Πνεύμα.
Στην ορθόδοξη συνείδηση όλη αυτή η περίοδος αναπτύσσει μια παιδαγωγία της ελπίδας. Διδάσκει ότι ο πασχάλιος Χριστός, ο ανελθών στον Πατέρα και ο πέμψας τον Παράκλητο, παραμένει ζων ενεργός μέσα στην Εκκλησία και στον κόσμο.