Η σχέση πνευματικού πατρός και πνευματικού τέκνου ανήκει στις βαθύτερες θεσμικές πραγματικότητες της ορθόδοξης Εκκλησίας. Δεν είναι παράπλευρη στην πνευματική ζωή. Στους ασκητικούς πατέρες παρουσιάζεται ως απαραίτητη συνθήκη για την ασφαλή πορεία του πιστού.
Η ρίζα του θεσμού
Η πνευματική πατρότητα έχει τη ρίζα της στους πρώτους ερημίτες της Αιγύπτου. Νεαροί που επιθυμούσαν να ασκηθούν αποτείνονταν σε γέροντες οι οποίοι είχαν δοκιμασμένη πείρα. Δεν αναζητούσαν δασκάλους θεωρίας. Ζητούσαν έναν άνθρωπο που να γνωρίζει τους δρόμους της ψυχής εκ των έσω. Τα Αποφθέγματα των Πατέρων διασώζουν αυτή τη σχέση σε καθημερινές σκηνές.
Από την έρημο ο θεσμός μεταφέρθηκε στον κοινοβιακό μοναχισμό και από εκεί στον λαό. Η ενοριακή εξομολόγηση είναι σημερινή έκφραση της ίδιας πραγματικότητας, αν και η πνευματική πατρότητα δεν συμπίπτει αυτόματα με την εξομολόγηση. Άλλο πράγμα είναι η μυστηριακή άφεση και άλλο η μακρά, σταθερή σχέση καθοδηγήσεως.
Η υπακοή ως ελευθερία
Η υπακοή στον πνευματικό πατέρα δεν είναι παθητική υποταγή. Στους πατέρες παρουσιάζεται ως ασκητικός τρόπος να ξεριζώσει κανείς το ίδιον θέλημα, που αποτελεί τη ρίζα της φιλαυτίας. Όταν ο μαθητής μάθει να μη στηρίζεται στον δικό του λογισμό, αρχίζει να ακούει το Πνεύμα.
Η ορθόδοξη παράδοση είναι σαφής: η υπακοή δεν αφορά πράξεις αντίθετες με τις εντολές του Θεού. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο μαθητής οφείλει να αρνηθεί. Επίσης δεν αφορά την ολική παράδοση της προσωπικότητας. Ο γέροντας οδηγεί, δεν αντικαθιστά. Όπου εμφανίζονται φαινόμενα αυταρχικής καθοδηγήσεως, η Εκκλησία τα χαρακτηρίζει ως πλάνη.
Τα γνωρίσματα ενός πνευματικού
Οι πατέρες σημειώνουν ότι ο γνήσιος πνευματικός διακρίνεται από τη διάκριση, την ταπείνωση, την αγάπη που δεν επιβάλλει αλλά παροτρύνει, και την προσευχή. Δεν επιδιώκει να συγκεντρώσει οπαδούς. Παραπέμπει στον Χριστό. Ο άγιος Παΐσιος και άλλοι σύγχρονοι γέροντες υπενθύμισαν ότι ο πνευματικός πρέπει να εμπνέει ελευθερία, όχι εξάρτηση.
Η σχέση χρειάζεται χρόνο. Δεν αρκεί μία επίσκεψη. Χτίζεται σταδιακά με εμπιστοσύνη και διαφανή επικοινωνία. Όπου ωριμάσει, γίνεται μία από τις μεγαλύτερες παρακαταθήκες της ορθόδοξης πνευματικότητας.