Στην ορθόδοξη παράδοση, τα «έσχατα» δεν είναι μόνο η συντέλεια του κόσμου στο μέλλον. Είναι η ίδια η πληρότητα προς την οποία τείνει ολόκληρη η δημιουργία, και ταυτόχρονα η πραγματικότητα που ήδη γίνεται παρούσα στην Εκκλησία.
Διπλή διάσταση
Η ορθόδοξη εσχατολογία διατηρεί μία δυναμική ένταση. Από τη μία, τα έσχατα είναι μέλλοντα — η Δευτέρα Παρουσία, η ανάσταση των νεκρών, η τελική κρίση δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Από την άλλη, στη Λειτουργία της Εκκλησίας τα έσχατα γίνονται ήδη παρόντα — η ευχαριστιακή σύναξη είναι «πρόγευση» της βασιλείας.
«Ως όντα»
Σε πολλές ευχές της Λειτουργίας, η Εκκλησία αναφέρεται στα έσχατα γεγονότα ως ήδη συντελεσμένα. Στην αναφορά του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, μνημονεύονται «πάντων των υπέρ ημών γεγενημένων, του σταυρού, του τάφου, της τριημέρου αναστάσεως, της εις ουρανούς αναβάσεως, της εκ δεξιών καθέδρας, της δευτέρας και ενδόξου πάλιν παρουσίας». Το «ευχαριστείν» παρατείνεται και στο μέλλον, ως ήδη γνωστό στον Θεό.
Όχι φόβος αλλά προσμονή
Σε αντίθεση με μεσαιωνικές δυτικές απεικονίσεις της εσχάτης κρίσεως ως δικαστική σκηνή με βέβαιη καταδίκη, η ορθόδοξη παράδοση παρουσιάζει τα έσχατα με ελπιδοφόρο χαρακτήρα. Ο Χριστός δεν έρχεται ως αυστηρός δικαστής αλλά ως νυμφίος της Εκκλησίας. Ο πιστός προσμένει με χαρά, όχι με τρόμο.
Η ηθική διάσταση
Η εσχατολογική προσμονή έχει συνέπειες στην καθημερινή ζωή. Ο πιστός που ζει με τη συνείδηση των εσχάτων δεν αφήνει την παρούσα ζωή να τον απορροφήσει. Διατηρεί την πνευματική επαγρύπνηση, ζώντας κάθε στιγμή «ως αν ήτον η τελευταία», όπως λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης.
Έτσι τα έσχατα δεν παρατίθενται απλώς ως πληροφορία — μετασχηματίζουν την παρούσα ζωή στο φως του ερχομένου.