Στην ορθόδοξη παράδοση, η ταπείνωση δεν είναι μία αρετή ανάμεσα σε άλλες· είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζονται όλες. Χωρίς αυτήν, ακόμη και η νηστεία, η προσευχή και η ελεημοσύνη μπορούν να μετατραπούν σε αφορμή υπερηφανείας.
Η αυτογνωσία ως αρχή
Οι Πατέρες ονομάζουν την ταπείνωση «αυτογνωσία ενώπιον του Θεού». Δεν είναι αυτο-υποτίμηση ούτε εξωτερικός σχηματισμός. Είναι η ειλικρινής αναγνώριση των ορίων μας και της εξάρτησής μας από τη χάρη. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει ότι ο ταπεινός γνωρίζει τον εαυτό του «καθώς γνωρίζεται» — δηλαδή όπως τον βλέπει ο Θεός, χωρίς ψευδαισθήσεις και χωρίς απόγνωση.
Η ταπείνωση του Χριστού
Το πρότυπο είναι ο ίδιος ο Χριστός, που «ἐκένωσεν ἑαυτόν» (Φιλιπ. 2,7). Η ενανθρώπηση είναι η μέγιστη πράξη ταπεινώσεως: ο Λόγος του Θεού αναλαμβάνει την ανθρώπινη φύση μέχρι του σταυρικού θανάτου. Όποιος θέλει να τον ακολουθήσει καλείται στην ίδια κίνηση — όχι σε εξωτερική μίμηση, αλλά σε εσωτερική συμμετοχή στην κένωσή Του.
Καρποί της ταπεινώσεως
Η αληθινή ταπείνωση φέρνει εσωτερική ειρήνη. Όταν δεν υπερασπιζόμαστε διαρκώς την εικόνα μας, ησυχάζει ο νους. Όταν δεν συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους, χάνεται ο φθόνος. Ο ταπεινός μπορεί να αγαπήσει τον εχθρό του γιατί έχει πάψει να τοποθετεί τον εαυτό του στο κέντρο.
Γι’ αυτό η Εκκλησία ψάλλει ότι «πᾶν δώρημα τέλειον» κατέρχεται όχι σε όσους νομίζουν ότι το αξίζουν, αλλά σε όσους ξέρουν ότι το έχουν ανάγκη.