Το Τριώδιο ονομάζεται έτσι από το λειτουργικό βιβλίο που περιέχει τους ύμνους και τις ακολουθίες της περιόδου, αλλά και από τους τριαδικούς κανόνες που ψάλλονται. Είναι η μακρότερη και συστηματικότερη προπαρασκευαστική περίοδος του ορθοδόξου ενιαυτού.
Τρεις φάσεις προετοιμασίας
Το Τριώδιο διαρθρώνεται σε τρία στάδια. Οι προπαρασκευαστικές Κυριακές — του Τελώνου και Φαρισαίου, του Ασώτου, της Απόκρεω και της Τυρινής — εισάγουν σταδιακά τον πιστό στο πνεύμα της μετανοίας. Διδάσκουν ταπείνωση, επιστροφή, μνήμη της κρίσεως και συγχώρηση.
Ακολουθεί η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, οι σαράντα ημέρες της κυρίως νηστείας. Η περίοδος αυτή θεωρείται από την παράδοση ως πνευματική άσκηση συναπτή προς το βάπτισμα και τη μετάνοια.
Τέλος, η Μεγάλη Εβδομάδα ολοκληρώνει το Τριώδιο, οδηγώντας στη μνήμη του Πάθους και στον τάφο του Κυρίου.
Λειτουργικά χαρακτηριστικά
Η περίοδος έχει διακριτό λειτουργικό ύφος. Οι Μεγάλες Ώρες, η Προηγιασμένη Λειτουργία, ο Μέγας Κανών του οσίου Ανδρέου Κρήτης, οι κατανυκτικοί εσπερινοί, όλα συγκροτούν ένα ασκητικό κλίμα.
Η Εκκλησία περιορίζει τις πανηγυρικές ακολουθίες και προβάλλει την απλότητα της μετανοίας. Οι ύμνοι κρατούν δωρικό τόνο, ψάλλονται ψαλμοί ολονύκτιοι, και αυξάνονται οι μετάνοιες.
Η νηστεία ως άσκηση ελευθερίας
Η σωματική νηστεία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο. Η ορθόδοξη παράδοση τη συνδέει με τη χαλιναγώγηση των παθών και την απελευθέρωση του πνεύματος. Όπως διδάσκει ο ιερός Χρυσόστομος, η νηστεία της κοιλίας πρέπει να συνοδεύεται από νηστεία της οργής και της κατακρίσεως· χωρίς αυτή τη συνέργεια καταντά τύπος χωρίς ψυχή.
Έτσι το Τριώδιο γίνεται σχολείο εσωτερικής ωριμάνσεως, ώστε ο πιστός να φθάσει στο Πάσχα όχι ως θεατής, αλλά ως μέτοχος.
Η μετάνοια που το Τριώδιο καλλιεργεί δεν είναι ψυχολογική θλίψη, αλλά αλλαγή φρονήματος. Είναι η στροφή του νοός από τον εαυτό προς τον Θεό. Γι’ αυτό η περίοδος δεν θεωρείται ως χρόνος καταθλιπτικής αυστηρότητος, αλλά ως «χαρμολύπη» — μία βαθύτερη χαρά που γεννιέται από την οδύνη της επιστροφής.
Η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, στο μέσον της Τεσσαρακοστής, σηματοδοτεί καίρια στιγμή. Η Εκκλησία υψώνει τον Σταυρό για να στηρίξει τον αγωνιζόμενο πιστό και να του δείξει ότι ο πασχάλιος σκοπός είναι ήδη παρών στην πορεία του.